Białorusko-łotewska dwujęzyczna książka
Але Маленькi прынц не адказаў на маё пытанне.
Bet viņš neatbildēja uz manu jautājumu. Viņš tikai noteica:
— Вада бывае неабходная i сэрцу… — проста сказаў ён.
— Ūdens var būt labs arī sirdij…
Я не зразумеў яго адказу, але прамаўчаў… Я добра ведаў, што не варта яго распытваць.
Es nesapratu viņa atbildi un klusēju… Es labi zināju, ka nevajag viņu iztaujāt.
Ён стамiўся i сеў на пясок. Я прымасцiўся побач. Праз якую хвiлiну маўчання ён вымавiў:
Mazais princis bija noguris. Viņš apsēdās. Es apsēdos viņam blakus. Un pēc klusuma brīža viņš vēl piebilda:
— Зоркi вельмi прыгожыя таму, што недзе там ёсць кветка, хоць яе i не вiдно…
— Zvaigznes ir tik skaistas, pateicoties puķei, kuru nevar redzēt…
Я згадзiўся з iм i моўчкi глядзеў на залiтыя месячным святлом пясчаныя хвалi.
Es atbildēju: “Protams,” — un klusēdams uzlūkoju mēness apmirdzētās smilšu krokas.
— Прыгожа ў пустынi, — дадаў ён.
— Tuksnesis ir skaists, — mazais princis ierunājās.
Што праўда, то праўда. Я заўсёды любiў пустыню. Сядзеш на бархан. Нiчога не вiдно. Шчога не чутно. I толькi нешта зiхацiць у цiшы…
Tas bija tiesa. Aizvien esmu mīlējis tuksnesi. Tu sēdi uz kādas smilšu kāpas. Nekas nav redzams. Un tomēr klusumā kaut kas staro.
— I надае хараство пустынi тое, — сказаў Маленькi прынц, — што дзесьцi ў ёй хаваюцца крынiцы…
— Tuksnesis slēpj sevī kādu aku, un tas padara to skaistu, — teica mazais princis.
I раптам я зразумеў гэтае варожкае ззянне пяску. У маленстве я жыў у вельмi старым доме. Расказвалi, што ў iм быў схаваны нейкi скарб. Вядома, нiхто так i не змог адшукаць таго скарбу, а можа яго нават i не шукалi. Але ён зачароўваў усю сялiбу. Глыбока ў сэрцы хаваў дом неспазнаную таямнiцу…
Es biju pārsteigts, jo pēkšņi izpratu šo dīvaino smilšu starošanu. Kad biju zēns, es dzīvoju kādā vecum vecā mājā, par kuru teika stāstīja, ka tajā esot apslēptas bagātības. Protams, neviens nekad tās nebija uzgājis, nebija pat meklējis. Bet tās apbūra visu šo māju. Mana māja savas sirds dziļumos glabāja kādu noslēpumu…
— Гэта праўда, — згадзiўся я. — Вазьмi ты дом, цi зоркi, цi пустынi, тое, што надае iм сапраўднае хараство, не ўбачыш вокам.
— Jā, — es teicu mazajam princim, — vienalga, vai tā būtu māja vai zvaigznes, vai tuksnesis, to, kas piešķir tiem skaistumu, mēs neredzam!
— Я рады, што ты згодзен з маiм Лiсам, — адказаў Маленькi прынц.
— Es esmu ļoti apmierināts, — viņš sacīja, — ka tu esi vienis prātis ar manu lapsu.
Маленькi прынц задрамаў. Я ўзяў яго на рукi i пайшоў далей. Я быў усхваляваны. Мне здавалася, што я нясу далiкатны скарб. Здавалася нават, што на ўсёй Зямлi няма нiчога болей кволага.
Pēc tam mazais princis aizmiga, es paņēmu viņu savās rokās un atkal devos ceļā. Es biju satraukts. Man šķita, ka nesu kādu trauslu dārgumu. Man pat šķita, ka uz zemes nekas vairs nevar būt trauslāks.
Нас амывала месячнае святло, i я глядзеў на бледны лоб маленькага прынца, на яго заплюшчаныя вочы, на пасмачкi валасоў, якiя паварушваў лёгкi ветрык, i я думаў: тое, што я зараз бачу, толькi абалонка. Сама галоўнае — тое, чаго не ўбачыш вачыма…
Es apskatīju mēness gaismā viņa bālo pieri, viņa aizvērtās acis, matu šķipsnas, kas plīvoja vējā, un es teicu sev: “Še es redzu tikai čaulu. Pats nozīmīgākais nav saredzams…”
На яго вуснах мiльгнула ледзь прыкметная ўсмешка, i мне зноў падумалася: «Што мацней за ўсё хвалюе мяне ў гэтым сонным прынцы, дык гэта яго вернасць кветцы, гэта вобраз ружы, якi, як агеньчык каганца, свецiцца ў iм, нават калi ён спiць…» I ён здаўся мне яшчэ болей кволым. Трэба вельмi старанна ахоўваць каганцы: дзьмухнi вецер — i яны могуць патухнуць…
Un, tā kā viņa lūpas bija pavērtas vieglā smaidā, es vēl sacīju sev: “Raugoties šai iemigušajā mazajā princī, mani visvairāk aizkustina viņa uzticība kādai puķei, rozes tēls, kas staro viņā kā lampas liesma pat tad, kad viņš ir aizmidzis…” Un man viņš izlikās vēl trauslāks. Lampas ir ļoti jāsargā: viena vēja brāzma tās var izdzēst…
Так я iшоў ды iшоў, пакуль на досвiтку не наткнуўся на калодзеж.
Un tā iedams, es rītausmā uzgāju aku.
РАЗДЗЕЛ ХХV
XXV
— Людзi ўплiшчваюцца ў хуткiя цягнiкi, але яны i самi не разумеюць, чаго шукаюць, — сказаў Маленькi прынц. — I апаноўвае людзей трывога, i пачынаюць яны кiдацца то ў адзiн, то ў другi бок…
— Cilvēki, — sacīja mazais princis, — sakāpj ātrvilcienos, bet viņi paši vairs nezina, ko meklē. Tad nu viņi uztraucas un riņķo kā karuselī…
Маленькi прынц памаўчаў, потым дадаў:
Un vēl viņš piebilda:
— I ўсё дарэмна…
— Nav taču vērts…
Калодзеж, да якога мы дайшлi, не быў падобны на сахарскiя калодзежы. Сахарскiя калодзежы — гэта звычайныя ямкi, выкапаныя ў пяску. Гэты ж нагадваў сама сапраўдны вясковы калодзеж. Але нiдзе паблiзу не было нiводнай вёсачкi, i я падумаў, што трызню.
Aka, kuru mēs uzgājām, nelīdzinājās Sabārās tuksneša akām. Sahāras tuksneša akas parasti ir smiltīs izraktas bedres. Turpretī šī bija īsta lauku ciemata aka. Bet, tā kā še nebija nekāda ciemata, tad man likās, ka es sapņoju.
— Як дзiўна, — сказаў я Маленькаму прынцу, — тут усё прыгатавана: i калаўрот, i вядро, i вяроўка…
— Cik dīvaini, — teicu mazajam princim, — viss ir kārtībā: grieztuve, virve un spainis…
Ён засмяяўся, узяў вяроўку, пачаў раскручваць калаўрот. I калаўрот зарыпеў, нiбы стары флюгер, якi доўга ржавеў у бязветры.
Viņš iesmējās, pieskārās virvei un sāka griezt grieztuvi. Tā ievaidējās kā vecs vēja rādītājs, kad pēc ilga laika atkal sāk pūst vējš.
— Чуеш? — сказаў Маленькi прынц. — Мы разбудзiлi калодзеж, i ён заспяваў…
— Vai dzirdi, — teica mazais princis, — mēs atmodinājām šo aku, un tā dzied…
Я не хацеў, каб ён высiльваўся:
Es negribēju, ka viņš piepūlas.
— Дай сюды, я сам. Гэта зацяжка для цябе.
— Ļauj man, — es sacīju, — tas tev par smagu.
Я павольна падцягнуў поўнае вядро да краю калодзежа. Трывала паставiў яго на зрубе. У вушах усё яшчэ звiнела песня калаўрота, на яшчэ не супакоенай вадзе трымцела сонца.
Lēnām izvilku spaini un stabili noliku to uz akas mūra malas. Manās ausīs skanēja grieztuves dziesma, un ūdenī, kas vēl arvien virmoja, es redzēju mirgojam sauli.
— Мне хочацца глынуць гэтай вады, — сказаў Маленькi прынц, — дай папiць…
— Man ļoti gribas dzert šo ūdeni, — teica mazais princis, — dod man dzert…
I я зразумеў, чаго ён шукаў!
Un es sapratu, ko viņš bija meklējis!
Я паднёс вядро да яго вуснаў. Ён заплюшчыў вочы i пачаў пiць. Было так хораша, нiбы ў свята. Гэтая вада была не проста спажыўны прадукт, гэта было нешта куды большае. Яна нарадзiлася з хадзьбы пад зоркамi, з песнi калаўрота, з намаганняў маiх рук. Яна была прыемнай сэрцу, нiбы падарунак.
Es pacēlu spaini pie viņa lūpām. Acis aizvēris, viņš dzēra. Tas bija tik skaisti kā svētkos. Šis ūdens bija pavisam kas cits nekā barība. To bija radījis gājiens zem zvaigznēm, grieztuves dziesma un manu roku spēks. Sirdij tas bija kā dāvana.
Нiбы навагоднi падарунак, якi я атрымлiваў у маленстве пад зiхаценне елкi, пад арганную музыку паўночнай iмшы, пад пяшчоту ўсмешак.
Kad biju mazs zēns, mirdzošā ziemassvētku eglīte, pusnakts mesas mūzika, mīļie smaidi tāpat piešķīra mirdzumu Ziemassvētku dāvanai, ko es saņēmu.
— На тваёй планеце, — сказаў Маленькi прынц, — людзi вырошчваюць пяць тысяч ружаў у адным толькi садзе… I не знаходзяць таго, чаго шукаюць…
— Uz tavas planētas, — teica mazais princis, — cilvēki audzē piectūkstoš rožu vienā paša dārzā… un neatrod to, ko meklē.
— Не знаходзяць… — згадзiўся я.
— Viņi neatrod, — es piekritu.
— А тое, што яны шукаюць, можна знансцi ў адной толькi ружы, — альбо ў глытку вады…
— Un tomēr to, ko viņi meklē, var atrast vienā pašā rozē vai ūdens lāsē…
— Безумоўна, — згадзiўся я.
— Protams, — es atbildēju. —
А Маленькi прынц дадаў:
Un mazais princis piebilda:
— Вочы сляпыя. Шукаць трэба сэрцам.
— Acis ir neredzīgas. Jāmeklē ar sirdi.
Я напiўся. Мне лёгка дыхалася. Пясок на дасвеццi адлiваў мёдам. I гэты мядовы колер таксама напаўняў мяне шчасцем. Чаго б мне было гараваць?
Es biju padzēries. Es dziļi ieelpoju. Smiltis rītausmā iegūst medus krāsu. Biju laimīgs arī par to. Kādēļ man jāskumst…
— Ты павiнен стрымаць сваё абяцанне, — мякка нагадаў Маленькi прынц, якi зноў усеўся поруч са мной.
— Tev ir jātur dotais solījums, — klusu teica mazais princis, kas atkal bija apsēdies man blakus.
— Якое абяцанне?
— Kāds solījums?
— Памятаеш… напыснiчак майму баранчыку… Я ж у адказе за сваю кветку!
— Atceries… par uzpurnīti manam jēriņam… man taču jāatbild par šo puķi!
Я дастаў з кiшэнi накiды малюнкаў. Маленькi прынц глянуў на iх i засмяяўся:
Es izvilku no kabatas savus zīmējumus. Mazais princis tos ieraudzīja un teica smiedamies:
— Твае баабабы трошкi падобныя на капусту…
— Tavi baobabi mazliet līdzinās kāpostiem…
— Ну вось!.. А я так ганарыўся сваiмi баабабамi!
— O! Un es tik ļoti lepojos ar saviem baobabiem!
— А якiя вушы ў тваёй лiсiцы… Як рогi… Ды якiя доўгiя!..
— Tava lapsa… viņas ausis… tās mazliet atgādina ragus… un tās ir pārāk garas!
I ён зноў засмяяўся.
Un viņš atkal smējās.
— Ты несправядлiвы, малыш, я ж не ўмею маляваць, хiба толькi ўдаваў звонку ды знутры.
— Tu esi netaisns, mazo zēn, es taču protu zīmēt vienīgi boa čūskas no iekšpuses un ārpuses.
— Нiчога. I так добра будзе, — супакоiў ён мяне, — дзецi зразумеюць.
— Tas nekas, — viņš mierināja, — bērni sapratīs.
Я ўзяў аловак i намаляваў напыснiчак. Сэрца маё сцiснулася, калi я аддаваў малюнак Маленькаму прынцу:
Tad es uzzīmēju uzpurnīti. Sirds man sažņaudzās, atdodot to mazajam princim.
— Ты нешта ўтойваеш ад мяне…
— Tev ir kaut kas padomā, ko es nezinu…
Але ён адказаў:
Bet viņš neatbildēja.
— Ведаеш… заўтра будзе якраз гадавiна, як я трапiў да вас на Зямлю…
Viņš teica:
— Zini… rīt paies gads, kopš esmu nokļuvis uz Zemes…
Ён змоўк. Потым дадаў:
Brīdi klusējis, mazais princis piemetināja:
— Я прызямлiўся побач, зусiм недалёка адгэтуль…
— Es nokritu pavisam netālu no šīs vietas…
I пачырванеў.
Un viņš nosarka.
I зноў, я сам не разумеў чаму, але мяне агарнула дзiўная туга.
Un atkal, īsti nezinu, kādēļ, bet mani māca dīvainas bažas. Tomēr es pajautāju:
I ўсё ж я спытаў:
— Значыць, ты зусiм невыпадкова прагульваўся тут у дзень нашага знаёмства, тыдзень назад, такi адзiнокi, тут, за тысячу мiль ад людскога селiшча! Ты вяртаўся на тое месца, дзе прызямлiўся?
— Tātad tai rītā pirms astoņām dienām, kad es ar tevi iepazinos, tu nepastaigājies vis nejauši gluži viens tūkstošiem jūdžu tālu no apdzīvotiem apgabaliem? Tātad tu esi atgriezies sava kritiena vietā?
Маленькi прынц зноў пачырванеў.
Mazais princis atkal nosarka.
[Bilinguator: А я дадаў нерашуча:]
Es vilcinādamies piebildu:
— Мабыць таму, што спаўняецца год?.. — нерашуча працягваў я.
— Varbūt tieši tādēļ, ka aprit gads?…
Маленькi прынц зноў пачырванеў. Ён нiколi не адказваў на пытаннi, але калi ён чырванеў, гэта значыла «так», цi ж няпраўда?
Mazais princis atkal nosarka. Viņš nekad neatbildēja uz jautājumiem, bet, kad cilvēks nosarkst, tas taču nozīmē “jā”.
— Ах, — вырвалася ў мяне, — баюся, што…
— Ai! Man bail… — es teicu.
Але ён не даў мне дагаварыць:
Bet viņš man atbildēja:
— Пара табе ўжо ўзяцца за работу. Iдзi да сваёй машыны. Я буду чакаць цябе тут. Вяртайся ўвечары.
— Tev tagad ir jāstrādā. Tev jādodas pie savas mašīnas. Es tevi gaidīšu še. Atnāc rītvakar…
Я вагаўся. Мне ўзгадаўся Лiс. Нялёгка стрымаць слёзы, калi дазволiш, каб цябе прыручылi…
Bet tas mani nenomierināja. Es atcerējos lapsu. “Ja jūs esat ļāvuši sevi pieradināt, var gadīties, ka būs mazliet jāraud.”
РАЗДЗЕЛ ХХVI
XXVI
Непадалёку ад калодзежа грувасцiлiся руiны старажытнай каменнай сцяны. На другi вечар я вяртаўся сюды ад самалёта i яшчэ здалёк заўважыў Маленькага прынца, якi сядзеў на сцяне i матляў нагамi. Да мяне данёсся яго голас:
Blakus akai atradās veca akmens mūra drupas. Kad nākamās dienas vakarā es atgriezos no darba, jau no tālienes ieraudzīju savu mazo princi sēžam uz mūra un šūpojam kājas. Es dzirdēju, ka viņš runā:
— Хiба ты не памятаеш? — казаў ён. — Але не тут!
— Vai tad tu neatceries? — viņš teica. Tas nebija šeit!
Нехта, безумоўна, падтрымаў гамонку, бо Маленькi прынц запярэчыў:
Acīm redzot, viņam kāds atbildēja, jo viņš iebilda:
— Ну так, так! Гэта было роўна год назад, дзень у дзень, толькi ў iншым месцы…
— Jā, jā, šī ir gan tā diena, bet nav īsti tā vieta…
Я наблiжаўся да сцяны. Як i раней, нiкога не бачыў i не чуў. Аднак Маленькi прынц зноў запярэчыў:
Es soļoju uz mūra pusi. Taču neredzēju un nedzirdēju neviena cita. Un tomēr mazais princis atkal teica:
— Ну безумоўна. Ты знойдзеш мяне па слядах на пяску. Чакай. Сёння ўночы я прыйду туды.
— Protams. Tu redzēsi, kur smiltīs sākas manas pēdas. Tev tikai mani tur jāgaida. Es būšu šonakt tur.
Я быў за дваццаць метраў ад развалiн i па-ранейшаму нiкога не бачыў.
Atrados divdesmit metru attālumā no mūra, bet vēl arvien neko neredzēju.
Маленькi прынц памаўчаў, потым спытаў:
Pēc klusuma brīža mazais princis jautāja:
— А ў цябе добрая атрута? Ты ўпэўнены, што я не буду доўга пакутаваць?
— Vai tev ir laba inde? Vai tu esi pārliecināta, ka neliksi man ilgi mocīties?
Я спынiўся як укопаны, сэрца маё сцiснулася, але я ўсё роўна нiчога не разумеў.
Es apstājos, sirds man sažņaudzās, bet arvien vēl neko nesapratu.
— А цяпер iдзi, — сказаў ён. — Я хачу злезцi!
— Tagad ej projām, — viņš teica, — es gribu kāpt zemē!
Я апусцiў вочы долу i — аж адскочыў! Там, каля сцяны, выцягнуўшы да Маленькага прынца агiдную пляскатую галаву, пакалыхвалася ядавiтая змяя такiя змеi ў трыццаць секунд здольны адправiць чалавека на той свет.
Tad es paskatījos uz mūra pakāji un salēcos! Pretim mazajam princim tur bija izslējusies viena no tām dzeltenajām čūskām, kas var nogalināt trīsdesmit sekundēs.
Я лiхаманкава сунуў руку ў кiшэню па рэвальвер i кiнуўся да яе, але на мой шум змяя мякка, нiбы памiраючы струмень вады, асунулася ў пясок i не надта паспешлiва, з лёгкiм металёвым шорхатам слiзганула пад каменне.
Izrāvis no kabatas revolveri, es sāku skriet, bet izdzirdusi troksni, čūska lēnām aiztecēja smiltīs kā gaistoša ūdens strūkliņa un nesteigdamās, ar metālisku švīkoņu ielīda starp akmeņiem.
Я падбег да сцяны i падхапiў на рукi бледнага як палатно Маленькага прынца.
Es nonācu pie mūra tieši laikā, lai satvertu rokās savu mazo princi, kas bija bāls kā sniegs.
— Гэта яшчэ што прыйшло табе ў галаву?! Ты гутарыш са змяёй?!
— Ko tas nozīmē? Tu sarunājies ar čūskām!
Я разматаў яго вышываны золатам шалiк. Змачыў скронi вадой, даў папiць. Але я не мог болей нiчога выпытваць у яго. Ён сур’ёзна паглядзеў на мяне i абвiў маю шыю рукамi. Сэрца яго калацiлася, нiбы ў прыстрэленай птушкi.
Es atraisīju viņa zeltīto kaklautu, no kura viņš nekad nešķīrās. Samitrināju viņa deniņus un devu viņam padzerties. Un tagad vairs neuzdrošinājos viņam kaut ko jautāt. Viņš mani nopietni uzlūkoja un apvija savas rokas man ap kaklu. Jutu viņa sirdi, kas sitās kā aizšauts putns. Viņš teica:
— Я рады, што ты знайшоў непаладку ў сваёй машыне, — сказаў ён. — Цяпер ты зможаш вярнуцца на радзiму…
— Es esmu apmierināts, ka tu atradi, kas vainas tavai mašīnai. Tu varēsi atgriezties mājās…
— Адкуль табе гэта вядома?!.
— Kā tu to zini?
Я ж якраз iшоў паведамiць яму, што зусiм неспадзявана я адрамантаваў самалёт!..
Nupat gribēju pastāstīt, ka tieši tad, kad vairs nebija nekādu cerību, es laimīgi pabeidzu savu darbu!
Маленькi прынц нiчога не адказаў на маё пытанне, але дадаў:
Mazais princis neatbildēja uz manu jautājumu, bet tikai noteica:
— Сёння я таксама вярнуся дадому…
— Arī es šodien atgriezīšos mājās…
Потым, задуменна:
Brīdi vēlāk viņš skumji piebilda:
— Гэта значна далей… i значна цяжэй…
— Tas ir daudz tālāk… un daudz grūtāk…
Усё было неяк незразумела-дзiўна. Я сцiскаў яго ў абдымках, нiбы малое дзiця, але мне здавалася, што ён выслiзгвае з маiх рук, правальваецца ў бездань, а я не магу яго ўтрымаць…
Nojautu, ka notiek kaut kas neparasts. Es apskāvu viņu kā mazu bērnu, un tomēr man likās, ka viņš krīt bezdibenī un es viņu nevaru noturēt…
Ён задуменна глядзеў некуды далёка-далёка.
Viņa skatiens bija nopietns, tālu aizklīdis:
— У мяне застаецца твой баранчык. I напыснiчак…
— Man ir tavs jēriņš. Un man ir kaste jēriņam. Un man ir uzpurnītis…
I ён сумна ўсмiхнуўся.
Un mazais princis skumji pasmaidīja.
Я доўга маўчаў. Ён нiбы зноў ажываў: я адчуваў, як ён паволi саграваўся.
Es ilgi gaidīju. Jutu, ka viņš pamazām atgūst drosmi.
— Хлапчанятка маё, як ты спалохаўся…
— Mazulīt, vai tu nobijies?
Вядома, ён спалохаўся! Але ён мякка засмяяўся:
Protams, viņam bija bail. Bet viņš klusi iesmējās:
— Сёння ўночы мне будзе яшчэ страшней…
— Šovakar man būs vēl vairāk bail…
Я зноў пахаладзеў ад прадчування нейкай непапраўнай бяды. Няўжо, няўжо я нiколi не пачую больш, як ён смяецца?.. Гэты смех для мяне — нiбы крынiца ў пустынi.
Atkal mani stindzināja priekšnojauta par kaut ko nenovēršamu. Un es sapratu — man būs grūti samierināties ar domu, ka nekad vairs nedzirdēšu mazā prinča smieklus. Tie man bija kā aka tuksnesī.