Słowacko-baszkirska dwujęzyczna książka
— Keby som prikázal niektorému generálovi, aby lietal z kvetiny na kvetinu ako motýľ, alebo aby napísal tragédiu, či aby sa premenil na morského vtáka, a ten generál by rozkaz nevykonal, kto by to zavinil, on, alebo ja?
— Әгәр мин берәй генералға күбәләктәй сәскәнән сәскәгә осорға ҡушһам, йә трагедия уйлап сығарырға, йә аҡсарлаҡҡа әүерелергә бойорһам һәм генерал бойороҡто үтәмәһә, был хәлдә кем ғәйепле буласаҡ — ул әллә мин?
— Boli by ste to vy, — pevne odpovedal Malý princ.
— Һеҙ, ғали йәнәптәре, — бер дәҡиғәт шикләнмәйенсә яуапланы Бәләкәй шаһзат.
— Správne. Od každého treba žiadať len to, čo môže dať, — pokračoval kráľ. — Autorita sa zakladá predovšetkým na rozume. Ak prikážeš svojmu ľudu, aby sa šiel hodiť do mora, urobí revolúciu. Ja mám právo vyžadovať poslušnosť, pretože moje rozkazy sú rozumné.
— Тап шулай, — раҫланы батша. — Һәр кемдән ни бирә алғанын ғына һорарға кәрәк. Хакимлыҡ иң беренсенән аҡыллы булырға тейеш. Әгәр һин үҙ халҡыңа һыуға ташланырға бойорһаң, ул революция булдырасаҡ. Мин тыңлаусанлыҡты һорарға хаҡлымын, сөнки минең фармандарым төплө.
— A čo ten môj západ slnka? — pripomenul mu Malý princ, ktorý nikdy nezabúdal na otázku, keď ju už raz položil.
— Ә нисек һуң ҡояш байыуы? — тип иҫкәртте Бәләкәй шаһзат: нимәлер тураһында бер һорағас, яуап алмайынса ҡуймай ине.
— Budeš mať ten svoj západ slnka. Vyžiadam si ho. Ale vo svojej vladárskej múdrosti počkám, kým budú priaznivé podmienky.
— Булыр һиңә ҡояш байыуы ла. Ҡояштың батыуын мин талап итермен. Тик тәүҙә уңайлы шарттарҙың килеп сығыуын көтөп алам, сөнки шунда хакимдың төп аҡыллылығы.
— A kedy to bude? — zaujímal sa Malý princ.
— Ә ҡасан шарттар уңайлы буласаҡ? — асыҡларға теләне Бәләкә шаһзат.
— Hm, hm! — zamumlal kráľ a najprv nazrel do hrubé ho kalendára. — Hm, hm, bude to asi… asi… bude to dnes večer asi o tri štvrte na osem. A uvidíš, ako presne sa plnia moje príkazy.
— Һм, Һм, — тип яуап ҡайтарҙы батша, ҡалын календарҙы битләп. — Был буласаҡ… Һм, Һм… Бөгөн был киске ете сәғәт тә ҡырҡ дәҡиғәттә буласаҡ. Һәм шул саҡ һин минең бойороҡтоң теүәл үтәлеүен күрерһең.
Malý princ zívol. Ľutoval, že prišiel o západ slnka. A už sa aj trochu nudil.
Бәләкәй шаһзат иҫнәне. Бында ҡояш байығанын ҡасан теләгәндә күреп булмауы үкенесле! Һәм, ысын әйткәндә, уға күңелһеҙ булып китте.
— Nemám tu už čo robiť, — povedal kráľovi. — Idem za sa ďalej!
— Миңә китергә ваҡыт, — тине ул батшаға. — Миңә бында башҡа эшләр эшем юҡ.
— Neodchádzaj, — povedal kráľ, veď bol taký pyšný, že má poddaného. — Neodchádzaj, vymenúvam ťa za ministra!
— Ҡал! — тине батша: хакимаҫты килеп сығыуына ғорурлана ине, һәм уның менән айырлғыһы килмәй ине. — Ҡал, мин һине министр тип тәғәйенләрмен.
— Za ministra čoho?
— Нимә министры?
— Za ministra… za ministra spravodlivosti!
— Мәҫәлән… юстиция.
— Ale tu niet koho súdiť!
— Һуң бында бит хөкөмгә тарттырырға бер кем дә юҡ!
— To sa nevie, — odpovedal mu kráľ. — Ešte som nevy konal cestu okolo svojho kráľovstva. Som už veľmi starý, nemám tu miesto pre koč, a chôdza ma unavuje.
— Нисек белергә, — ҡаршы килде батша. — Мин әле бар батшалығымды ҡарап сыҡмағанмын. Мин бик ҡартмын, көймәгә бында урын юҡ, ә йәйәү йөрөүе шул тиклем ялҡытҡыс…
— Och! Ale ja som ho už celé videl, — povedal Malý princ a naklonil sa, aby sa ešte raz pozrel na druhú stranu planéty. — Ani tam na druhej strane nikto nie je…
Бәләкәй шаһзат эйелеп ҡауҡабтың икенсе яғына ҡабат күҙ һалды.
— Мин бит берҙе ҡараным! — тойғоланып әйтте ул. — Унда бер кем дә юҡ.
— Budeš teda súdiť sám seba, — odpovedal mu kráľ. — To je najťažšie. Je oveľa ťažšie súdiť samého seba ako svojho blížneho. Ak sa ti podarí samého seba dobre súdiť, bude to znamenať, že si ozajstný mudrc.
— Улайһа үҙеңде хөкөм ит, — тине батша. — Быныһы иң ҡыйыны. Башҡаларға ҡарағанда үҙеңде хөкөм итеү күпкә ауырыраҡ. Әгәр һин үҙеңде дөрөҫ итеп хөкөм итә алһаң, тимәк һин, ысынында ла аҡыллы.
— Súdiť samého seba môžem hocikde, — vravel Malý princ. — Nemusím bývať práve tu.
— Үҙ үҙемде мин ҡайҙа булһа ла хөкөм итә алам, — тине Бәләкәй шаһзат. — Бының өсөн миңә һеҙҙә ҡалыу кәрәкмәй.
— Hm, hm! — zamumlal kráľ. — Myslím, že na mojej planéte musí byť niekde stará myš. Počujem ju v noci. Môžeš súdiť tú starú myš. Z času na čas ju odsúdiš na smrť. Tak bude jej život závisieť od tvojej spravodlivosti. Ale ty jej za každým udelíš milosť, aby ti ostala. Je tu len jedna jediná.
— Һм, һм… — тине батша. — Ҡайҙалыр минең ҡауҡабта ҡарт ҡомаҡ йәшәгән кеүек. Мин уның төндә ҡыштырлауын ишетәм. Һин шул ҡарт ҡомаҡты хөкөм итә алыр инең. Ваҡыты ваҡыты менән язаға тарттырыр инең. Уның ғүмере һинең ҡулыңда буласаҡ. Тик һәр саҡ уны ярлыҡарға кәрәк булыр. Ҡарт ҡомаҡты һаҡларға кәрәк, ул бит беҙҙә берәү генә.
— Ja nemám rád, keď sa odsudzuje na smrť, — odpove— dal Malý princ, — a naozaj si myslím, že odídem.
— Яратмайым мин язаға тарттырыу фарманын сығарырға, — тине Бәләкәй шаһзат. — Һәм ғөмүмән миңә китергә ваҡыт.
— Nie, — povedal kráľ.
— Юҡ, ваҡыт түгел, — ҡарышты батша.
Ale Malý princ bol už pripravený, a pretože nechcel starého vládcu zarmútiť, povedal:
Бәләкәй шаһзат бөтөнләй юлға йыйынған ине, тик уның оло батшаны көйөндөргөһө килмәне.
— Ak si vaše veličenstvo želá, aby ho presne poslúchali, mohlo by mi dať rozumný rozkaz. Mohlo by mi, napríklad, prikázať, aby som odišiel skôr ako o minútu. Zdá sa mi, že podmienky sú priaznivé…
— Әгәр ҙә, ғали йәнәптәренә, һеҙҙең бойороҡтарығыҙ бер ҡаршы һүҙһеҙ үтәлеүе кәрәк икән, — тине ул, — һеҙ төплө уйланылған бойороҡ бирә алыр инегеҙ. Мәҫәлән, бер дәҡиғәт мыштырламай юлға сығырға миңә бойороғоҙ… Һиҙеүемсә, шарттар бының өсөн ни барынан иң уңайлылары.
Pretože kráľ neodpovedal, Malý princ najprv váhal, potom so vzdychom odchádzal.
Батша өндәшмәне, һәм Бәләкәй шаһзат аҙыраҡ ҡыйыуһыҙланып һуҙғыланы, һуңынан тәрән тын алды ла юлға сыҡты.
— Menujem ťa svojím vyslancom, — poponáhľal sa vtom zakričať kráľ.
— Һине илсе итеп тәғәйенләйем! — ашығыс рәүештә артынан ҡысҡырып ебәрҙе уға батша.
Tváril sa veľmi vznešene.
Ә ҡиәфәтенә ҡарағанда, ул бер ниндәй ҙә ҡарышыуҙарҙы түҙмәҫ кеүек ине.
„Dospelí sú veľmi čudní,“ vravel si Malý princ počas svojej cesty.
«Сәйер халыҡ был өлкәндәр», — тине үҙ үҙенә Бәләкәй шаһзат, юлын дауам итеп.
XI
XI
Na druhej planéte býval márnivec.
Икенсе ҡауҡабта шөһрәт һөйөүсе йәшәй ине.
— Ach, ach! Prišiel ma navštíviť obdivovateľ! — vykríkol, len čo v diaľke zazrel Malého princa.
— О, бына хөрмәтләүсе лә килеп сыҡты! — ҡысҡырып ебәрҙе ул дәртенән, Бәләкәй шаһзатты алыҫтан күреп ҡалғас та.
Pretože márnivci vidia v ostatných ľuďoch svojich obdivovateľov.
Маһайыусан кешеләрҙең бөтәһенә улар менән барыһы ла һоҡлана тип тойола.
— Dobrý deň, — povedal Malý princ. — Máte čudný klobúk.
— Хәйерле көн, — тине Бәләкәй шаһзат. — Ҡалай һеҙҙең кәпәсегеҙ ирмәк кенә.
— Mám ho preto, aby som mohol pozdravovať, — odpovedal mu márnivec. — Aby som mohol pozdravovať, keď ma s jasotom vítajú. Bohužiaľ, tadiaľto nikdy nikto nejde.
— Был баш эйеү өсөн, — аңлатты шөһрәт һөйөүсе. — Мине сәләмләгәндә баш эйеү өсөн. Бәхетһеҙлеккә, бында бер кем дә килмәй.
— Ach, naozaj? — povedal Malý princ, ktorý mu neporozumel.
— Шулай икән? — өндәште Бәләкәй шаһзат: ул бер ни аңламаны.
— Zatlieskaj, — poradil mu teda márnivec.
— Йә, алҡышла әле, — тине уға шөһрәт һөйөүсе.
Malý princ zatlieskal. Márnivec nadvihol klobúk a skromne pozdravil.
Бәләкәй шаһзат ҡул сабырға тотондо. Шөһрәт һөйөүсе эшләпәһен систе лә, баҫалҡы итеп башын эйҙе.
„Toto je zábavnejšie ako návšteva u kráľa,“ vravel si v duchu Malý princ. A opäť zatlieskal. Márnivec znova dvíhal klobúk z hlavy a pozdravoval.
«Бында ҡарт батшала булыуҙан күңеллерәк», — тип уйланы Бәләкәй шаһзат. Һәм тағы ла ҡул сабырға кереште. Ә шөһрәт һөйөүсе ҡабаттан, кәпәсен сисеп баш эйҙе.
Jednotvárnosť takejto hry Malého princa po piatich minútach unavila.
Шулай, бер үк күренеш биш дәҡиғәт дауам иткәндән һуң Бәләкәй шаһзатты был ялҡытты.
— Čo treba urobiť, aby klobúk spadol? — spýtal sa.
— Ә эшләпә төшһөн өсөн ни эшләргә кәрәк? — тип һораны ул.
Ale márnivec ho nepočul. Márnivci počujú iba chválu.
Тик шөһрәт һөйөүсе ишетмәй ине. Маһайыусан кешеләр маҡтауҙан башҡаһына һаңғрау булалар.
— Naozaj ma veľmi obdivuješ? — spýtal sa Malého princa.
— Һин ысынында ла мине һоҡланып ололаусымы? — тип һораны ул Бәләкәй шаһзатты.
— Čo znamená obdivovať?
— Ә нисек ул — ололау?
— Obdivovať znamená uznať, že som najkrajší, najlepšie oblečený, najbohatší a najinteligentnejší človek na planéte.
— Ололау тимәк мине был ҡауҡабта барыһынан иң матуры, барыһынан ҡупшы, бөтәһенән бай һәм барыһынан аҡыллы тип таныу.
— Ale veď si na svojej planéte sám!
— Һуң бит һинең ҡауҡабыңда башҡа берәү ҙә юҡ!
— Urob mi tú radosť. Aj tak ma obdivuj!
— Барырбер һоҡлан минең менән, рәхәтлек килтер инде миңә!
— Obdivujem ťa, — povedal Malý princ, pokrčiac trochu plecami, — no ako ťa to len môže zaujímať?
— Мин һоҡланам, — тине Бәләкәй шаһзат, еңел генә яуырынын ҡыҫып, — тик һиңә ниндәй һөйөнөс бынан?
A Malý princ odišiel.
Ул шөһрәт һөйөүсенән ҡасып китте.
„Dospelí sú rozhodne veľmi čudní,“ vravel si v duchu počas cesty.
«Ысынлап та, өлкәндәр — бик сәйер кешеләр», — бер ҡатлыраҡ уйлап ҡуйҙы ул, сәфәренә ҡуҙғалғанда.
XII
ХII
Na ďalšej planéte býval pijan. Táto návšteva bola veľmi krátka, ale Malý princ bol po nej veľmi skľúčený.
Киләһе ҡауҡабта эскесе йәшәй ине. Бәләкәй шаһзат унда бик оҙаҡ булманы, әммә уға бынан һуң бик күңелһеҙ булып китте.
— Čo tu robíš? — spýtal sa pijana, ktoré ho našiel, ako mlčky sedí pred radom prázdnych a radom plných fliaš.
Уның был ҡауҡабҡа килгәнендә, эскесе өндәшмәй генә алдында теҙелеп ултырған тулы һәм буш шешәләр өйөрөнә ҡарап ултыра ине.
— Ә һин ни эшләйһең әле? — һораны Бәләкәй шаһзат.
— Pijem, — odpovedal pijan s pochmúrnymvýrazom.
— Эсәм, — яманһыулыҡ менән яуап бирҙе эскесе.
— Prečo piješ? — pýtal sa ho Malý princ.
— Ниңә?
— Aby som zabudol, — odpovedal pijan.
— Онотор өсөн.
— Aby si zabudol? A na čo? — vyzvedal Malý princ, lebo ho už ľutoval.
— Нимә тураһында онотор өсөн? — тип һораны Бәләкәй шаһзат; уға эскесене йәл булып китте.
— Aby som zabudol, že sa hanbím, — priznal pijan a ovesil hlavu.
— Миңә оят икәнен онотҡом килә, — тип эскесе асылды ла башын түбән эйҙе.
— Za čo sa hanbíš? — vypytoval sa Malý princ, lebo mu chcel pomôcť.
— Нимәнән һиңә оят һуң? — тип һораны Бәләкәй шаһзат, уның был бахырға бик ныҡ ярҙам иткеһе килә ине.
— Hanbím sa, že pijem! — dodal pijan a načisto sa od mlčal.
— Эсеүҙән оят! — тип аңлатты эскесе, һәм унан башҡа бер һүҙ ҙә алып булмай ине.
A Malý princ celý zmätený odišiel.
Һәм Бәләкәй шаһзат, юғалып ҡалып һәм аптыранып, артабан юлланды.
„Dospelí sú rozhodne veľmi, veľmi čudní,“ vravel si v duchu počas cesty.
«Һуң, ысынлап та, өлкәндәр бигерәк, бигерәк сәйер халыҡ», — тип, юлын дауам итә, уйланды ул.
XIII
XIII
Štvrtá planéta patrila biznismenovi. Ten človek bol taký zaujatý, že pri príchode Malého princa ani hlavu nezdvihol.
Дүртенсе ҡауҡаб эшҡыуарҙыҡы ине. Ул шул тиклем эштән бушамаҫ булған, хатта Бәләкәй шаһзат килеп сығыу менән башын да ҡалҡытмаған.
— Dobrý deň, — povedal mu Malý princ. — Vyhasla vám cigareta.
— Хәйерле көн, — тине уға Бәләкәй шаһзат. — Һеҙҙең тәмәкегеҙ һүнгән.
— Tri a dva je päť. Päť a sedem dvanásť. Dvanásť a tri pätnásť. Dobrý deň. Pätnásť a sedem dvadsaťdva. Dvadsať dva a šesť dvadsaťosem. Nemám čas znova ju zapáliť. Dvadsaťšesť a päť tridsaťjeden. Uf! Robí to teda päťstojeden miliónov šesťstodvadsaťdvatisíc sedemstotridsaťjeden.
— Өс тә ике — биш. Биш тә ете — ун ике. Ун ике лә өс — ун биш. Хәйерле көн. Ун биш тә ете — егерме ике. Егерме ике лә алты — егерме һигеҙ. Шырпы һыҙырға ваҡыт юҡ. Егерме алты ла биш — утыҙ бер. Уф! Йәмғеһе, тимәк, биш йөҙ бер миллион алты йөҙ егерме ике мең ете йөҙ утыҙ бер.
— Päťsto miliónov čoho?
— Биш йөҙ миллион нимә?
— Čože? Ty si ešte tu? Päťstojeden miliónov… už ne viem čoho… Mám toľko práce! Ja som vážny človek, ne zabávam sa táraním hlúpostí! Dva a päť sedem…
— Ә? Һин бындамы әле? Биш йөҙ миллион… Белмәйем дә, нимә… Минең шул тиклем эшем күп! Мин етди кеше, миндә хәбәрләшеү ҡайғыһы юҡ! Ике лә биш — ете…
— Päťstojeden miliónov čoho? — opakoval Malý princ, pretože sa nikdy v živote nevzdal otázky, ktorú už raz položil.
— Биш йөҙ миллион нимә? — ҡабатланы Бәләкәй шаһзат: бер ни тураһында һорап яуап алмайынса ул тынысланмай ине.
Biznismen zodvihol hlavu:
Эшҡыуар башын күтәрҙе.
— Za päťdesiatštyri rokov, čo bývam na tejto planéte, ma vyrušili len tri razy. Po prvý raz to bolo pred dvadsiatimi dvoma rokmi, keď sem spadol bohvieodkiaľ chrúst. Hrozne bzučal a ja som urobil štyri chyby pri spočítaní.
— Инде илле дүрт йыл мин был ҡауҡабта йәшәйем, һәм ошо бар ваҡыт эсендә миңә өс тапҡыр ғына ҡамасаулағандары булды. Беренсе тапҡыр, егерме ике йыл элек, миңә ҡайҙандыр май ҡуңыҙы осоп килгән ине. Ул бик хәтәрле тауыш ҡуптарҙы һәм мин шунда ҡушыуҙа дүрт хата ебәрҙем.
Po druhý raz to bolo pred jedenástimi rokmi, keď som mal reumatický záchvat. Chýba mi pohyb. Nemám čas na prechádzky. Ja som vážny človek. A po tretí raz… práve teraz! Vravel som teda päťstojeden miliónov…
Икенсе тапҡыр, үн бер йыл элек, миндә ревматизм өйәнәге булып алды. Хәрәкәтһеҙ тормош рәүешенән. Йөрөп ятырға ваҡытым юҡ минең. Мин етди кеше. Өсөнсө тапҡыр… бына ул! Шулай итеп, тимәк, биш йөҙ миллион…
— Miliónov čoho?
— Миллион нимә?
Biznismen pochopil, že nemá nijakú nádej na pokoj.
Эшҡыуар яуап ҡайтарырға кәрәк икәнен аңланы, башҡаса тынғы булмаясаҡ.
— Miliónov tých malých vecí, ktoré niekedy vidíme na oblohe.
— Биш йөҙ миллион теге ваҡ, ҡайһы берҙә һауала күренгән нәмәләр.
— Múch?
— Нимә ул, әллә себендәр?
— Ale nie, tým malých vecí, čo sa trblietajú.
— Юҡсы, бәләкәй генә, ялтырҙар.
— Včiel?
— Бал ҡорттары?
— Ale nie. Tých malých zlatých vecí, o ktorých plano rojčia povaľači. No ja som vážny človek! Ja nemám čas na rojčenie.
— Һуң юҡ бит. Шундай бәләкәй генәләр, алтындай, һәр ялҡау уларға ҡарауы була, шунда уҡ хыялланып китә. Ә мин етди кеше. Минең хыялланырға ваҡытым юҡ.
— Ach! Hviezd?
— Ә, йондоҙҙармы?
— To je ono. Hviezd.
— Бына-бына. Йондоҙҙар.
— A čo robíš s tými päťsto miliónmi hviezd?
— Биш йөҙ миллион йондоҙ? Һин улар менән ни эшләйһең?
— S päťstojeden miliónmi šesťstodvadsaťdvatisíc sedemstotridsaťjeden hviezdami. Ja som vážny človek, ja som presný.
— Биш йөҙ бер миллион алты йөҙ егерме ике мең ете йөҙ утыҙ бер. Мин етди кеше, мин теүәллекте яратам.
— A čo robíš s tými hviezdami?
— Һәм шулай ҙа, һин был бар йондоҙҙар менән дә ни эшләйһең?
— Čo s nimi robím?
— Ни эшләйем?
— Áno.
— Эйе.
— Nič. Vlastním ich.
— Бер ни эшләмәйем. Мин улар менән биләйем.
— Ty vlastníš hviezdy?
— Йондоҙҙар менән биләйһеңме?
— Áno.
— Эйе.
— Ale ja som už videl kráľa, ktorý…
— Һуң мин күргән батша ла бит…
— Králi nevlastnia. Oni vládnu nad. To je veľký rozdiel.
— Батшалар биләмәй. Улар идара ғына итә. Ул бөтөнләй башҡа күренеш.
— A čo z toho máš, že vlastníš hviezdy?
— Ә ни өсөн һиңә йондоҙҙар менән биләргә?
— Robí to zo mňa boháča.
— Бай булыр өсөн.
— A čo z toho máš, že si boháčom?
— Ә ни өсөн бай булырға?
— Môžem si kúpiť iné hviezdy, ak niekto nejaké objaví.
— Яңы йондоҙҙар һатып алыр өсөн, әгәр уларҙы берәү асһа.
„Tento človek,“ vravel si v duchu Malý princ, „mudruje skoro ako ten môj opilec.“
«Ул эскесе кеүек үк фекер йөрөтә тиерлек», — тип уйланы Бәләкәй шаһзат.
Aj tak mu ešte položil ďalšie otázky:
Һәм аратабан һорайа башланы:
— Ako môžeme vlastniť hviezdy?
— Ә нисек итеп йондоҙҙар менән биләргә була?
— A komu patria? — odsekol nevrlo biznismen.
— Йондоҙҙар кемдеке? — асыулы һораны эшҡыуар.
— Neviem. Nikomu.
— Белмәйем. Бер кемдеке лә.