Baszkirsko-angielska dwujęzyczna książka
— Янартау һүнгәнме юҡмы, быныһы беҙҙең, географтар, өсөн, әһәмиткә эйә түгел, — тине географ. — Шуныһы мөһим: тау. Ул үҙгәрмәй.
“Whether volcanoes are extinct or alive, it comes to the same thing for us,” said the geographer. “The thing that matters to us is the mountain. It does not change.”
— Ә нимә ул «ваҡытлыса»? — тип һораны, бер һорау биреп яуап алмайынса тынысланмаған, Бәләкәй шаһзат.
“But what does that mean — ‘ephemeral’?” repeated the little prince, who never in his life had let go of a question, once he had asked it.
— Тимәк: тиҙҙән юҡҡа сығырға тейешле нәмә.
“It means, ‘which is in danger of speedy disappearance.’”
— Минең сәскәм дә тиҙҙән юҡҡа сығырға тейешме?
“Is my flower in danger of speedy disappearance?”
— Әлбиттә.
“Certainly it is.”
«Минең матурлығым һәм һөйөнөсөм мәңгелек түгел, — тине үҙенә Бәләкәй шаһзат, — һәм ул донъянан һаҡлана алмай, ни бары тик дүрт энәһе генә бар. Ә мин уны ташлап киттем, һәм ул минең ҡауҡбымда япа-яңғыҙы ҡалды!»
“My flower is ephemeral,” the little prince said to himself, “and she has only four thorns to defend herself against the world. And I have left her on my planet, all alone!”
Тәүге тапҡыр ул ҡалдырып киткән сәскәһе тураһында үкенде. Тик шул уҡ мәлдә уның ҡыйыулығы кире ҡайтты.
That was his first moment of regret. But he took courage once more.
— Ҡайҙа юл тоторға кәңәш итер инегеҙ? — тип һораны ул географтан.
“What place would you advise me to visit now?” he asked.
— Ер ҡауҡабына барып сыҡ, — яуапланы географ. — Ул яҡшы яҡтан билдәле…
“The planet Earth,” replied the geographer. “It has a good reputation.”
Һәм Бәләкәй шаһзат юлға сыҡты, тик уйҙары уның ҡалдырып киткән сәскәһе хаҡында ине.
And the little prince went away, thinking of his flower.
XVI
XVI
Шулай итеп, ул күргән етенсе ҡауҡаб, Ер ине.
So then the seventh planet was the Earth.
Ер — ябай ҡауҡаб түгел! Унда йөҙ ҙә ун батша (шул иҫәптән, әлбиттә, негрҙарҙыҡылар ҙа), ете мең географ, туғыҙйөҙ мең эшҡыуар, ете миллион ярым эскесе, өс йөҙ мең шөһрәт һөйөүсе, һәм ике миллиардҡа яҡын өлкәндәр иҫәпләнә ине.
The Earth is not just an ordinary planet! One can count, there, 111 kings (not forgetting, to be sure, the Negro kings among them), 7000 geographers, 900,000 businessmen, 7,500,000 tipplers, 311,000,000 conceited men — that is to say, about 2,000,000,000 grown-ups.
Ерҙең ни тиклем ҙур булыуы хаҡында һеҙгә төшөнсә бирер өсөн, электр утын уйлап сығарғансыға тиклем, барлыҡ алты ҡитғала дүрт йөҙ ҙә алтмыш ике мең биш йөҙ ун бер кешенән торған яҡтыртыусылар сафтарын тоторға кәрәк булғанлығын ғына әйтә алам.
To give you an idea of the size of the Earth, I will tell you that before the invention of electricity it was necessary to maintain, over the whole of the six continents, a veritable army of 462,511 lamplighters for the street lamps.
Ситтән ҡарағанда был зиннәтле күренеш ине. Был сафтарҙың хәрәкәттәре төҙгә ҡатҡан ритмға бойһона ине, тап балетта кеүек.
Seen from a slight distance, that would make a splendid spectacle. The movements of this army would be regulated like those of the ballet in the opera.
Беренселәрҙән булып Яңы Зеландия һәм Австралия яҡтыртыусылары сыға ине. Үҙ уттарын тоҡандырып, улар йоҡларға киткәндәр. Уларҙан һуң Ҡытай яҡтыртыусыларының сираты килеп етә ине. Бейеүҙәрен башҡарып улар ҙа шарашау артына боҫҡандар.
First would come the turn of the lamplighters of New Zealand and Australia. Having set their lamps alight, these would go off to sleep. Next, the lamplighters of China and Siberia would enter for their steps in the dance, and then they too would be waved back into the wings.
Һуңынан Рәсәй һәм Һиндостан яҡтыртыусыларының мәле еткән булған. Аҙаҡтан — Африкала һәм Европала. Һуңынан Көнъяҡ Америкала, артабан Төнъяҡ Америкала.
After that would come the turn of the lamplighters of Russia and the Indies; then those of Africa and Europe; then those of South America; then those of South America; then those of North America.
Һәм бер ҡасан улар яңлышмаған, бер кем дә сәхнәгә ваҡытһыҙ сыҡмаған. Эйе, был таң ҡалдырырлыҡ ине.
And never would they make a mistake in the order of their entry upon the stage. It would be magnificent.
Тик, Төнъяҡ ҡотопта берҙән бер яҡтыртҡысты тоҡандыра торған яҡтыртыусыға, һәм уның Көнъяҡ ҡотоптағы иптәшенә, — был икәүгә йәшәү еңел һәм вайымһыҙ ине: уларға эштәрен йылына ике тапҡыр ғына үтәргә кәрәк ине.
Only the man who was in charge of the single lamp at the North Pole, and his colleague who was responsible for the single lamp at the South Pole — only these two would live free from toil and care: they would be busy twice a year.
ХVII
ХVII
Бигерәк йор һүҙ әйтергә теләгән мәлдә, ҡайһы саҡта ирекһеҙҙән алдаштырып та ҡуяһың. Яҡтыртыусылар тураһында һөйләгәндә, мин хәҡиҡәткә бер ҡат ҡаршы барҙым. Беҙҙең ҡауҡаб тураһында белмәгәндәрҙең, уның турала ялған төшөнсә барлыҡҡа килеүенән ҡурҡам. Кешеләр Ерҙә әллә ни күп урын биләмәй.
When one wishes to play the wit, he sometimes wanders a little from the truth. I have not been altogether honest in what I have told you about the lamplighters. And I realize that I run the risk of giving a false idea of our planet to those who do not know it. Men occupy a very small place upon the Earth.
Әгәр ҙә уның ике миллиард йәшәүсеһе йыйылышып, митингыла кеүек, бер өйөргә тупланһа, уларҙың барыһы ла бер мәшәҡәтһеҙ оҙонлоғо һәм киңлеге егерме саҡрым булған аралыҡҡа һыйырҙар ине. Бар инсаниятты Тымыҡ дарьяның иң бәләкәй утрауында иңгә иң терәп ҡуйғанда ла була.
If the two billion inhabitants who people its surface were all to stand upright and somewhat crowded together, as they do for some big public assembly, they could easily be put into one public square twenty miles long and twenty miles wide. All humanity could be piled up on a small Pacific islet.
Өлкәндәр һеҙгә, әлбиттә, ышанмаясаҡ. Улар бик күп урын биләй тип уйлаған булалар. Улар үҙҙәренә бөйөк булып күренәләр, баобабтар кеүек. Ә һеҙ уларға дөрөҫ иҫәп эшләргә кәңәш итегеҙ. Уларға был оҡшаясаҡ, улар бит һандарҙы үлеп яраталар. Ә үҙегеҙ был иҫәп-хисапҡа ваҡыт сарыф итмәгеҙ. Һеҙгә бының кәрәге юҡ. Һеҙ унһыҙ ҙа миңә ышанаһығыҙ.
The grown-ups, to be sure, will not believe you when you tell them that. They imagine that they fill a great deal of space. They fancy themselves as important as the baobabs. You should advise them, then, to make their own calculations. They adore figures, and that will please them. But do not waste your time on this extra task. It is unnecessary. You have, I know, confidence in me.
Шулай итеп, ергә килеп эләккәс, Бәләкәй шаһзат бер тере йән күрмәне һәм бик аптыраны. Ул хатта яңлышып, ниндәйҙер икенсе ҡауҡабҡа осоп килгән, тип уйлап ҡуйҙы. Тик ошо мәлдә ҡомда ай нуры төҫөндәге йөҙөк ҡыбырланы.
When the little prince arrived on the Earth, he was very much surprised not to see any people. He was beginning to be afraid he had come to the wrong planet, when a coil of gold, the color of the moonlight, flashed across the sand.
— Хәйерле кис, — тине Бәләкәй шаһзат ул-был хәлгә.
“Good evening,” said the little prince courteously.
— Хәйерле кис, — яуапланы йылан.
“Good evening,” said the snake.
— Мин ниндәй ҡауҡабҡа килеп эләктем ул?
“What planet is this on which I have come down?” asked the little prince.
— Ергә, — тине йылан. — Африкаға.
“This is the Earth; this is Africa,” the snake answered.
— Бына нисек. Ә һуң Ерҙә кешеләр юҡмы ни?
“Ah! Then there are no people on the Earth?”
— Был сүллек. Сүллектәрҙә берәү ҙә йәшәмәй. Әммә Ер ҙур.
“This is the desert. There are no people in the desert. The Earth is large,” said the snake.
Бәләкәй шаһзат ташҡа ултырҙы ла күҙҙәрен күккә ҡалҡытты.
The little prince sat down on a stone, and raised his eyes toward the sky.
— Йондоҙҙарҙың ниңә яҡтыртҡанын белергә теләр инем, — әйтте ул уйсан ғына. — Моғайын, ҡасан да һәр кем үҙенекен ҡабат тапһын өсөн. Ҡара, бына минең ҡауҡабым — тап беҙҙән өҫтә генә… Тик уға шул тиклем йыраҡ!
“I wonder,” he said, “whether the stars are set alight in heaven so that one day each one of us may find his own again… Look at my planet. It is right there above us. But how far away it is!”
— Матур ҡауҡаб, — тине йылан. — Ә һин бында, Ерҙә, ни эшләйәсәкһең?
“It is beautiful,” the snake said. “What has brought you here?”
— Мин үҙемедең сәскәм менән талаштым, — асып әйтте Бәләкәй шаһзат.
“I have been having some trouble with a flower,” said the little prince.
— Ә, бына нимә икән…
“Ah!” said the snake.
Һәм икеһе лә тымды.
And they were both silent.
— Ә кешеләр ҡайҙа һуң? — ниһайәт һүҙ ҡушты Бәләкәй шаһзат. — Сүллектә шулай ҙа яңғыҙлы…
“Where are the men?” the little prince at last took up the conversation again. “It is a little lonely in the desert…”
— Кешеләр араһында ла яңғыҙлы, — билдәләне йылан.
“It is also lonely among men,” the snake said.
The little prince gazed at him for a long time.
— Сәйер зат һин, — тине ул. — Бармаҡтан да ҡалын түгел…
“You are a funny animal,” he said at last. “You are no thicker than a finger…”
— Ә ҡеүәтем миндә батша бармағына ҡарағанда күберәк, — ҡаршы килде йылан.
“But I am more powerful than the finger of a king,” said the snake.
Бәләкәй шаһзат йылмайҙы:
The little prince smiled.
— Шул тиклем ҡеүәтлеһеңме инде һин? Һинең хатта боттарың да юҡ. Һин сәйәхәт итә лә алмайһың…
“You are not very powerful. You haven’t even any feet. You cannot even travel…”
— Мин һине теләһә ниндәй караптан да йырағыраҡ илтә алам, — тине йылан.
“I can carry you farther than any ship could take you,” said the snake.
Һәм алтын беләҙектәй Бәләкәй шаһзаттың шайтанашығы тирәләй уралды.
He twined himself around the little prince’s ankle, like a golden bracelet.
— Мин ҡағылған һәр кемде, кире сыҡҡан еренә ҡайтарам, — тине ул. — Әммә һин сафһың һәм йондоҙҙан килгәнһең…
“Whomever I touch, I send back to the earth from whence he came,” the snake spoke again. “But you are innocent and true, and you come from a star…”
Бәләкәй шаһзат яуап ҡайтарманы.
The little prince made no reply.
— Миңә һине йәл, — дауам итте йылан. — Һин шул тиклем көсһөҙ был, гранит кеүек ҡаты, Ерҙә. Үҙеңдең ташлап киткән ҡауҡабың тураһында әсенеп үкенгән көнөңдә мин һиңә ярҙам итә алырмын. Мин…
“You move me to pity — you are so weak on this Earth made of granite,” the snake said. “I can help you, some day, if you grow too homesick for your own planet. I can — ”
— Мин яҡшы аңланым, — тине Бәләкәй шаһзат. — Тик ниңә һин һәр ваҡыт йомаҡтар менән һөйләйһең?
“Oh! I understand you very well,” said the little prince. “But why do you always speak in riddles?”
— Мин бар йомаҡтарҙы сисәм, — тине йылан.
“I solve them all,” said the snake.
Һәм икеһе лә тымды.
And they were both silent.
XVIII
XVIII
Бәләкәй шаһзат сүллекте арҡыры киҫеп үтте тик бер кемде лә осратманы. Бөтә ваҡыт эсендә уға тик бер сәскә осраны — бәләкәй, килбәтһеҙ өс тажлы сәскә…
The little prince crossed the desert and met with only one flower. It was a flower with three petals, a flower of no account at all.
— Һаумы, — тине Бәләкәй шаһзат.
“Good morning,” said the little prince.
— Һаумы, — яуапланы сәскә.
“Good morning,” said the flower.
— Ә кешеләр ҡайҙа? — итәғәтле һораны Бәләкәй шаһзат.
“Where are the men?” the little prince asked, politely.
Гөл бер тапҡыр, эргәһенән ҡарауан үткәнен күргәне булды.
The flower had once seen a caravan passing.
— Кешеләр? Ә, эйе… Улар бары ни алты әллә ете шикелле. Мин уларҙы күп йылдар элек күрҙем. Тик ҡайҙа уларҙы эҙләргә — билдәһеҙ. Уларҙы ел йөрөтә. Уларҙың тамырҙары юҡ — был бик уңайһыҙ.
“Men?” she echoed. “I think there are six or seven of them in existence. I saw them, several years ago. But one never knows where to find them. The wind blows them away. They have no roots, and that makes their life very difficult.”
— Хуш, — тине Бәләкәй шаһзат.
“Goodbye,” said the little prince.
— Хуш, — тине сәскә.
“Goodbye,” said the flower.
XIX
XIX
Бәләкәй шаһзат бейек тау башына менде. Быға тиклем ул бер ҡасан да, үҙенең тубығынан бейек булмаған өс янартауынан башҡа, тауҙар күргәне юҡ ине. Һүнгән янартау уға ултырғыс булып хеҙмәт итә ине. Ә хәҙер ул уйлап ҡуйҙы: «Бындай бейек тауҙан мин бер ыңғайы бар ҡауҡабты һәм булған кешеләрҙе күрәсәкмен». Әммә тик, энәләр кеүек, осло һәм нәҙек ҡаяларҙы ғына күрҙе.
After that, the little prince climbed a high mountain. The only mountains he had ever known were the three volcanoes, which came up to his knees. And he used the extinct volcano as a footstool. “From a mountain as high as this one,” he said to himself, “I shall be able to see the whole planet at one glance, and all the people…” But he saw nothing, save peaks of rock that were sharpened like needles.
— Хәйерле көн, — тине ул ул-был хәлгә.
“Good morning,” he said courteously.
— Хәйерле көн… көн… көн… — яуапланы шаңдау.
“Good morning — Good morning — Good morning,” answered the echo.
— Кем һеҙ? — тип һораны Бәләкәй шаһзат.
“Who are you?” said the little prince.
— Кем һеҙ… кем һеҙ… кем һеҙ… — яуапланы шаңдау.
“Who are you — Who are you — Who are you?” answered the echo.
— Дуҫ булайыҡ, мин бөтөнләй яңғыҙ, — тине ул.
“Be my friends. I am all alone,” he said.
— Яңғыҙ… яңғыҙ… яңғыҙ… — яуапланы шаңдау.
“I am all alone — all alone — all alone,” answered the echo.
«Ниндәй сәйер ҡауҡаб! — уйланы Бәләкәй шаһзат. — Бөтөнләй ҡоро, тулыһынса энәләрҙән тора һәм тоҙло.
“What a queer planet!” he thought. “It is altogether dry, and altogether pointed, and altogether harsh and forbidding.
Һәм кешеләргә мөйрәнеш етешмәй. Уларға ни әйтәһең, шуны ғына ҡабатлайҙар… Өйҙә минең сәскәм бар ине, матурлығым һәм һөйөнөсөм, һәм ул гел беренсе булып һүҙ ҡуша ине».
And the people have no imagination. They repeat whatever one says to them… On my planet I had a flower; she always was the first to speak…”
ХX
ХX
Оҙаҡ ҡына ҡомдар, ҡаялар һәм ҡарҙар аша атланы Бәләкәй шаһзат, һәм, ниһайәт, юлға сыҡты. Ә бөтә юлдар кешеләргә илтә.
ce at last came upon a road. And all roads lead to the abodes of men.
— Хәйерле көн, — тине ул.
“Good morning,” he said.
Уның алдында розаларға тулған баҡса ине.
He was standing before a garden, all a-bloom with roses.
— Хәйерле көн, — яаупланы розалар.
“Good morning,” said the roses.
Һәм Бәләкәй шаһзат уларҙың барыһы ла уның сәскәһенә оҡшағанлығын күреп ҡалды.
The little prince gazed at them. They all looked like his flower.
— Кем һеҙ? — һораны ул, ғәжәпләнеп.
“Who are you?” he demanded, thunderstruck.
— Беҙ — розалар, — яуапланы розалар.
“We are roses,” the roses said.
— Бына нисек… — әйтеп ҡалды Бәләкәй шаһзат.
Һәм үҙен бик-бик бәхетһеҙ тойҙо. Уның һылыуҡайы уҙенә оҡшаш бар ғаләмдә берәү ҙә юҡ тип әйтә ине. Һәм бына уның алдында бер баҡса эсендә нәҡ шундай уҡ биш мең сәскә!
And he was overcome with sadness. His flower had told him that she was the only one of her kind in all the universe. And here were five thousand of them, all alike, in one single garden!
«Быларҙы күрһә, ҡайһылай асыуланыр ине ул! — уйланы Бәләкәй шаһзат. — Ул үтә ныҡ йүткереп, үлеп барғандай булыр ине, көлкөлө булып күренмәҫ өсөн генә. Ә миңә уны, ауырыуҙың артынан кеүек, ҡарап йөрөргә тура килер ине, юғиһә ул бит ысынында ла үлер ине, мине лә ҡуша кәмһетер өсөн генә…»
“She would be very much annoyed,” he said to himself, “if she should see that… She would cough most dreadfully, and she would pretend that she was dying, to avoid being laughed at. And I should be obliged to pretend that I was nursing her back to life — for if I did not do that, to humble myself also, she would really allow herself to die…”
Ә аҙаҡ ул уйлап ҡуйҙы: «Ә мин эй уйлап килештергән булам, донъяла, башҡа бер кемедә лә һәм бер ерҙә лә булмаған, берҙән бер сәскә эйәһемен тип, ә был иң ябай роза булған. Бары булған нәмәм шул ябай роза сәскәһе һәм тубығымдан булған өс янартау, уларҙың да береһе һүнгән, бәлки, мәңгегә… бынан һуң ниндәй шаһзат булайым мин… »
Then he went on with his reflections: “I thought that I was rich, with a flower that was unique in all the world; and all I had was a common rose. A common rose, and three volcanoes that come up to my knees — and one of them perhaps extinct forever… That doesn’t make me a very great prince…”
Ул үләнгә ятты ла илап ебәрҙе.
And he lay down in the grass and cried.
XXI
XXI
Ошо мәлдә Төлкө килеп сыҡты ла инде.
It was then that the fox appeared.
— Һаумы, — тине Төлкө.
“Good morning,” said the fox.
— Һаумы, — итәғәтле яуап бирҙе Бәләкәй шаһзат һәм әйләнеп ҡараны, ләкин бер кемде лә күрмәне.
“Good morning,” the little prince responded politely, although when he turned around he saw nothing.
— Мин бында, — ишетелде тауыш. — Алмағас аҫтында…
“I am right here,” the voice said, “under the apple tree.”
— Һин кем? — һораны Бәләкәй шаһзат. — Ҡайһылай һин матурһың!
“Who are you?” asked the little prince, and added, “You are very pretty to look at.”
— Мин — Төлкө, — тине Төлкө.
“I am a fox,” the fox said.
— Минең менән уйна әле, — һораны Бәләкәй шаһзат. — Миңә шул тиклем күңелһеҙ…
“Come and play with me,” proposed the little prince. “I am so unhappy.”
— Мин һинең менән уйнай алмайым, — тине Төлкө, — мин ҡулға өйрәтелмәгәнмен.
“I cannot play with you,” the fox said. “I am not tamed.”
— Уй, ғәфү ит, — тине Бәлкәй шаһзат.
“Ah! Please excuse me,” said the little prince.