Czesko-baszkirska dwujęzyczna książka
„To je nám jedno, jsou-li sopky vyhaslé nebo činné,“ řekl zeměpisec. „Pro nás je důležitá hora. Ta se nemění.“
— Янартау һүнгәнме юҡмы, быныһы беҙҙең, географтар, өсөн, әһәмиткә эйә түгел, — тине географ. — Шуныһы мөһим: тау. Ул үҙгәрмәй.
„Ale co to znamená pomíjející?“ opakoval malý princ, neboť se jakživ nevzdal otázky, když ji jednou dal.
— Ә нимә ул «ваҡытлыса»? — тип һораны, бер һорау биреп яуап алмайынса тынысланмаған, Бәләкәй шаһзат.
„To znamená něco, čemu hrozí blízký zánik.“
— Тимәк: тиҙҙән юҡҡа сығырға тейешле нәмә.
„Mé květině hrozí blízký zánik?“
— Минең сәскәм дә тиҙҙән юҡҡа сығырға тейешме?
„Ovšem.“
— Әлбиттә.
Má květina je pomíjející, řekl si malý princ, a má jen čtyři trny na obranu proti světu. A já jsem ji nechal doma úplně samotnou!
«Минең матурлығым һәм һөйөнөсөм мәңгелек түгел, — тине үҙенә Бәләкәй шаһзат, — һәм ул донъянан һаҡлана алмай, ни бары тик дүрт энәһе генә бар. Ә мин уны ташлап киттем, һәм ул минең ҡауҡбымда япа-яңғыҙы ҡалды!»
Tu se v něm poprvé ozvala lítost. Ale znovu si dodal odvahy.
Тәүге тапҡыр ул ҡалдырып киткән сәскәһе тураһында үкенде. Тик шул уҡ мәлдә уның ҡыйыулығы кире ҡайтты.
„Co mi radíte, abych teď navštívil?“ zeptal se.
— Ҡайҙа юл тоторға кәңәш итер инегеҙ? — тип һораны ул географтан.
„Planetu Zemi,“ odpověděl zeměpisec. „Má dobrou pověst…“
— Ер ҡауҡабына барып сыҡ, — яуапланы географ. — Ул яҡшы яҡтан билдәле…
Malý princ odešel a myslel na svou květinu.
Һәм Бәләкәй шаһзат юлға сыҡты, тик уйҙары уның ҡалдырып киткән сәскәһе хаҡында ине.
XVI — ZEMĚ
XVI
Sedmá planeta byla tedy Země.
Шулай итеп, ул күргән етенсе ҡауҡаб, Ер ине.
Země není jen tak ledajaká planeta! Jsou na ní asi dvě miliardy dospělých. A mezi nimi je sto jedenáct králů (počítáme-li ovšem i černošské krále), sedm tisíc zeměpisců, devět set tisíc byznysmenů, sedm a půl miliónu opilců a tři sta jedenáct miliónů domýšlivců.
Ер — ябай ҡауҡаб түгел! Унда йөҙ ҙә ун батша (шул иҫәптән, әлбиттә, негрҙарҙыҡылар ҙа), ете мең географ, туғыҙйөҙ мең эшҡыуар, ете миллион ярым эскесе, өс йөҙ мең шөһрәт һөйөүсе, һәм ике миллиардҡа яҡын өлкәндәр иҫәпләнә ине.
Abyste si dovedli představit poměry Země, řeknu vám, že před vynálezem elektřiny bylo třeba na všech šesti pevninách vydržovat celou armádu čtyř set šedesáti dvou tisíc pěti set jedenácti lampářů.
Ерҙең ни тиклем ҙур булыуы хаҡында һеҙгә төшөнсә бирер өсөн, электр утын уйлап сығарғансыға тиклем, барлыҡ алты ҡитғала дүрт йөҙ ҙә алтмыш ике мең биш йөҙ ун бер кешенән торған яҡтыртыусылар сафтарын тоторға кәрәк булғанлығын ғына әйтә алам.
Na toho, kdo viděl Zemi trochu z dálky, dělalo to ohromný dojem. Pohyby této armády byly řízeny jako operní balet.
Ситтән ҡарағанда был зиннәтле күренеш ине. Был сафтарҙың хәрәкәттәре төҙгә ҡатҡан ритмға бойһона ине, тап балетта кеүек.
Nejprve přišli na řadu lampáři na Novém Zélandě a v Austrálii. A ti, když rozžali lampy, šli spát. Po nich nastoupili do toho reje lampáři v Číně a na Sibiři. Potom také oni obratně zmizeli za kulisami.
Беренселәрҙән булып Яңы Зеландия һәм Австралия яҡтыртыусылары сыға ине. Үҙ уттарын тоҡандырып, улар йоҡларға киткәндәр. Уларҙан һуң Ҡытай яҡтыртыусыларының сираты килеп етә ине. Бейеүҙәрен башҡарып улар ҙа шарашау артына боҫҡандар.
Tu nastoupili lampáři ruští a indičtí. Potom afričtí a evropští. Nato jihoameričtí a pak severoameričtí.
Һуңынан Рәсәй һәм Һиндостан яҡтыртыусыларының мәле еткән булған. Аҙаҡтан — Африкала һәм Европала. Һуңынан Көнъяҡ Америкала, артабан Төнъяҡ Америкала.
A nikdy se nezmýlili v pořadí nástupu na scénu. Bylo to velkolepé.
Һәм бер ҡасан улар яңлышмаған, бер кем дә сәхнәгә ваҡытһыҙ сыҡмаған. Эйе, был таң ҡалдырырлыҡ ине.
Pouze lampář jediné svítilny na severním pólu a jeho kolega na jižním pólu vedli lenivý a bezstarostný život: Pracovali dvakrát do roka.
Тик, Төнъяҡ ҡотопта берҙән бер яҡтыртҡысты тоҡандыра торған яҡтыртыусыға, һәм уның Көнъяҡ ҡотоптағы иптәшенә, — был икәүгә йәшәү еңел һәм вайымһыҙ ине: уларға эштәрен йылына ике тапҡыр ғына үтәргә кәрәк ине.
XVII — HAD
ХVII
Když chce být člověk vtipný, stane se, že si někdy trochu zalže. Nebyl jsem moc poctivý, když jsem vám vyprávěl o tom lampáři. Riskuji, že vyvolám špatnou představu o naší planetě u těch, kdo ji neznají. Lidé zabírají na Zemi velice málo místa.
Бигерәк йор һүҙ әйтергә теләгән мәлдә, ҡайһы саҡта ирекһеҙҙән алдаштырып та ҡуяһың. Яҡтыртыусылар тураһында һөйләгәндә, мин хәҡиҡәткә бер ҡат ҡаршы барҙым. Беҙҙең ҡауҡаб тураһында белмәгәндәрҙең, уның турала ялған төшөнсә барлыҡҡа килеүенән ҡурҡам. Кешеләр Ерҙә әллә ни күп урын биләмәй.
Kdyby ty dvě miliardy obyvatel, kteří zalidňují Zemi, stály trochu stlačeny jako na táboru lidu, vešly by se snadno na náměstí dvacet mil dlouhé a dvacet mil široké. Mohli bychom vtěsnat lidstvo na nejnepatrnější ostrůvek v tichém oceánu.
Әгәр ҙә уның ике миллиард йәшәүсеһе йыйылышып, митингыла кеүек, бер өйөргә тупланһа, уларҙың барыһы ла бер мәшәҡәтһеҙ оҙонлоғо һәм киңлеге егерме саҡрым булған аралыҡҡа һыйырҙар ине. Бар инсаниятты Тымыҡ дарьяның иң бәләкәй утрауында иңгә иң терәп ҡуйғанда ла була.
Dospělí vám ovšem nebudou věřit. Myslí si, že zabírají mnoho místa. Připadají si důležití jako baobaby. Poraďte jim tedy, aby se počítali. Zbožňují číslice, bude se jim to líbit. Ale vy neztrácejte čas takovou ohavnou úlohou. Je to zbytečné. Přece mi důvěřujete.
Өлкәндәр һеҙгә, әлбиттә, ышанмаясаҡ. Улар бик күп урын биләй тип уйлаған булалар. Улар үҙҙәренә бөйөк булып күренәләр, баобабтар кеүек. Ә һеҙ уларға дөрөҫ иҫәп эшләргә кәңәш итегеҙ. Уларға был оҡшаясаҡ, улар бит һандарҙы үлеп яраталар. Ә үҙегеҙ был иҫәп-хисапҡа ваҡыт сарыф итмәгеҙ. Һеҙгә бының кәрәге юҡ. Һеҙ унһыҙ ҙа миңә ышанаһығыҙ.
Když byl tedy malý princ na Zemi, byl velice překvapen, že nikoho nevidí. Už měl strach, že si popletl planetu, když tu nějaký kroužek barvy měsíce se pohnul v písku.
Шулай итеп, ергә килеп эләккәс, Бәләкәй шаһзат бер тере йән күрмәне һәм бик аптыраны. Ул хатта яңлышып, ниндәйҙер икенсе ҡауҡабҡа осоп килгән, тип уйлап ҡуйҙы. Тик ошо мәлдә ҡомда ай нуры төҫөндәге йөҙөк ҡыбырланы.
„Dobrou noc,“ řekl malý princ jen tak nazdařbůh.
— Хәйерле кис, — тине Бәләкәй шаһзат ул-был хәлгә.
„Dobrou noc,“ odpověděl had.
— Хәйерле кис, — яуапланы йылан.
„Na kterou planetu jsem to spadl?“ zeptal se malý princ.
— Мин ниндәй ҡауҡабҡа килеп эләктем ул?
„Na Zemi, do Afriky,“ odpověděl had.
— Ергә, — тине йылан. — Африкаға.
„Ach! … A na Zemi nikdo není?“
— Бына нисек. Ә һуң Ерҙә кешеләр юҡмы ни?
„Tady je poušť. A na pouštích nikdo není. Země je veliká,“ řekl had.
— Был сүллек. Сүллектәрҙә берәү ҙә йәшәмәй. Әммә Ер ҙур.
Malý princ si sedl na kámen, pohlédl k obloze a pravil:
Бәләкәй шаһзат ташҡа ултырҙы ла күҙҙәрен күккә ҡалҡытты.
„Tak si říkám, jestli hvězdy září proto, aby každý mohl jednoho dne najít tu svou. Podívej se na mou planetu. Je právě nad námi… Ale jak daleko!“
— Йондоҙҙарҙың ниңә яҡтыртҡанын белергә теләр инем, — әйтте ул уйсан ғына. — Моғайын, ҡасан да һәр кем үҙенекен ҡабат тапһын өсөн. Ҡара, бына минең ҡауҡабым — тап беҙҙән өҫтә генә… Тик уға шул тиклем йыраҡ!
„Je krásná,“ řekl had. „Proč jsi sem přišel?“
— Матур ҡауҡаб, — тине йылан. — Ә һин бында, Ерҙә, ни эшләйәсәкһең?
„Mám trampoty s jednou květinou,“ odpověděl malý princ.
— Мин үҙемедең сәскәм менән талаштым, — асып әйтте Бәләкәй шаһзат.
„Tak?“ řekl had.
— Ә, бына нимә икән…
Odmlčeli se.
Һәм икеһе лә тымды.
„Kde jsou lidé?“ zeptal se zase malý princ. „V poušti je každý trochu osamělý…“
— Ә кешеләр ҡайҙа һуң? — ниһайәт һүҙ ҡушты Бәләкәй шаһзат. — Сүллектә шулай ҙа яңғыҙлы…
„Osamělí jsme i mezi lidmi,“ namítl had.
— Кешеләр араһында ла яңғыҙлы, — билдәләне йылан.
Malý princ se na něj dlouze zadíval.
„Ty jsi podivné zvíře,“ řekl mu konečně, „tenké jako prst…“
— Сәйер зат һин, — тине ул. — Бармаҡтан да ҡалын түгел…
„Ale jsem mocnější než prst krále,“ řekl had.
— Ә ҡеүәтем миндә батша бармағына ҡарағанда күберәк, — ҡаршы килде йылан.
Malý princ se usmál:
Бәләкәй шаһзат йылмайҙы:
„No, příliš mocný nejsi… Nemáš ani nožky… Ani cestovat nemůžeš…“
— Шул тиклем ҡеүәтлеһеңме инде һин? Һинең хатта боттарың да юҡ. Һин сәйәхәт итә лә алмайһың…
„Mohu tě unést dál než loď,“ řekl had.
— Мин һине теләһә ниндәй караптан да йырағыраҡ илтә алам, — тине йылан.
Stočil se okolo kotníku malého prince jako zlatý náramek.
Һәм алтын беләҙектәй Бәләкәй шаһзаттың шайтанашығы тирәләй уралды.
„Koho se dotknu, vrátím ho zemi, ze které vyšel,“ řekl ještě. „Ale ty jsi čistý a přicházíš z hvězdy…“
— Мин ҡағылған һәр кемде, кире сыҡҡан еренә ҡайтарам, — тине ул. — Әммә һин сафһың һәм йондоҙҙан килгәнһең…
Malý princ neodpověděl.
Бәләкәй шаһзат яуап ҡайтарманы.
„Je mi tě líto, když tě vidím tak slabého na této Zemi ze žuly. Mohu ti jednoho dne pomoci, bude-li se ti příliš stýskat po tvé planetě. Mohu…“
— Миңә һине йәл, — дауам итте йылан. — Һин шул тиклем көсһөҙ был, гранит кеүек ҡаты, Ерҙә. Үҙеңдең ташлап киткән ҡауҡабың тураһында әсенеп үкенгән көнөңдә мин һиңә ярҙам итә алырмын. Мин…
„Ó, já jsem ti dobře rozuměl,“ řekl malý princ. „Ale proč mluvíš stále v hádankách?“
— Мин яҡшы аңланым, — тине Бәләкәй шаһзат. — Тик ниңә һин һәр ваҡыт йомаҡтар менән һөйләйһең?
„Já je všechny rozluštím,“ odpověděl had.
— Мин бар йомаҡтарҙы сисәм, — тине йылан.
A umlkli.
Һәм икеһе лә тымды.
XVIII — POUŠŤ
XVIII
Malý princ přešel poušť a setkal se jen s jedinou květinou. Byla to květina s třemi okvětními plátky. Úplně bezvýznamná květina…
Бәләкәй шаһзат сүллекте арҡыры киҫеп үтте тик бер кемде лә осратманы. Бөтә ваҡыт эсендә уға тик бер сәскә осраны — бәләкәй, килбәтһеҙ өс тажлы сәскә…
„Dobrý den,“ řekl malý princ.
— Һаумы, — тине Бәләкәй шаһзат.
„Dobrý den,“ řekla květina.
— Һаумы, — яуапланы сәскә.
„Kde jsou lidé?“ zeptal se zdvořile malý princ.
— Ә кешеләр ҡайҙа? — итәғәтле һораны Бәләкәй шаһзат.
Květina viděla jednoho dne přijít nějakou karavanu:
Гөл бер тапҡыр, эргәһенән ҡарауан үткәнен күргәне булды.
„Lidé? Je jich myslím šest nebo sedm. Je tomu již mnoho let, co jsem je spatřila. Kdo ví, kde asi jsou. Vítr jimi povívá. Nemají kořeny a to jim velice vadí.“
— Кешеләр? Ә, эйе… Улар бары ни алты әллә ете шикелле. Мин уларҙы күп йылдар элек күрҙем. Тик ҡайҙа уларҙы эҙләргә — билдәһеҙ. Уларҙы ел йөрөтә. Уларҙың тамырҙары юҡ — был бик уңайһыҙ.
„Sbohem,“ řekl malý princ.
— Хуш, — тине Бәләкәй шаһзат.
„Sbohem,“ odpověděla květina.
— Хуш, — тине сәскә.
XIX — OZVĚNA
XIX
Malý princ vystoupil na vysokou horu. Jediné hory, které kdy poznal, byly tři sopky, a ty mu sahaly po kolena. A vyhaslé sopky používal jako stoličky. Z téhle vysoké hory, pomyslil si, uvidím naráz celou planetu a všechny lidi… Ale spatřil jen hrotovité špičky skal.
Бәләкәй шаһзат бейек тау башына менде. Быға тиклем ул бер ҡасан да, үҙенең тубығынан бейек булмаған өс янартауынан башҡа, тауҙар күргәне юҡ ине. Һүнгән янартау уға ултырғыс булып хеҙмәт итә ине. Ә хәҙер ул уйлап ҡуйҙы: «Бындай бейек тауҙан мин бер ыңғайы бар ҡауҡабты һәм булған кешеләрҙе күрәсәкмен». Әммә тик, энәләр кеүек, осло һәм нәҙек ҡаяларҙы ғына күрҙе.
„Dobrý den,“ zvolal nazdařbůh.
— Хәйерле көн, — тине ул ул-был хәлгә.
„Dobrý den… Dobrý den… Dobrý den…,“ opakovala ozvěna.
— Хәйерле көн… көн… көн… — яуапланы шаңдау.
„Kdo jste?“ řekl malý princ.
— Кем һеҙ? — тип һораны Бәләкәй шаһзат.
„Kdo jste?… Kdo jste?… Kdo jste?“ odpovídala ozvěna.
— Кем һеҙ… кем һеҙ… кем һеҙ… — яуапланы шаңдау.
„Buďme přátelé, jsem tak sám,“ řekl.
— Дуҫ булайыҡ, мин бөтөнләй яңғыҙ, — тине ул.
„Jsem tak sám… Jsem tak sám… Jsem tak sám…,“ opakovala ozvěna.
— Яңғыҙ… яңғыҙ… яңғыҙ… — яуапланы шаңдау.
Pomyslil si tedy: To je nějaká divná planeta! Je celá vyprahlá, celá zašpičatělá a slaná.
«Ниндәй сәйер ҡауҡаб! — уйланы Бәләкәй шаһзат. — Бөтөнләй ҡоро, тулыһынса энәләрҙән тора һәм тоҙло.
A lidé nemají představivost. Opakují, co se jim řekne… Doma jsem měl květinu a ta mluvila vždycky první…
Һәм кешеләргә мөйрәнеш етешмәй. Уларға ни әйтәһең, шуны ғына ҡабатлайҙар… Өйҙә минең сәскәм бар ине, матурлығым һәм һөйөнөсөм, һәм ул гел беренсе булып һүҙ ҡуша ине».
XX — RŮŽE
ХX
Ale když tak malý princ šel dlouho pískem, skalinami a sněhem, stalo se, že objevil konečně cestu. A všechny cesty vedou k lidem.
Оҙаҡ ҡына ҡомдар, ҡаялар һәм ҡарҙар аша атланы Бәләкәй шаһзат, һәм, ниһайәт, юлға сыҡты. Ә бөтә юлдар кешеләргә илтә.
„Dobrý den,“ řekl.
— Хәйерле көн, — тине ул.
Byla to zahrada plná růží.
Уның алдында розаларға тулған баҡса ине.
„Dobrý den,“ odpověděly růže.
— Хәйерле көн, — яаупланы розалар.
Malý princ se na ně zadíval. Všechny se podobaly jeho květině.
Һәм Бәләкәй шаһзат уларҙың барыһы ла уның сәскәһенә оҡшағанлығын күреп ҡалды.
„Kdo jste?“ zeptal se jich užasle.
— Кем һеҙ? — һораны ул, ғәжәпләнеп.
„Jsme růže,“ řekly růže.
— Беҙ — розалар, — яуапланы розалар.
„Ó,“ řekl malý princ…
— Бына нисек… — әйтеп ҡалды Бәләкәй шаһзат.
A cítil se hrozně nešťastný. Jeho květina mu vypravovala, že je jediná svého druhu ve vesmíru. A tady jich bylo pět tisíc v jediné zahradě, jedna jako druhá!
Һәм үҙен бик-бик бәхетһеҙ тойҙо. Уның һылыуҡайы уҙенә оҡшаш бар ғаләмдә берәү ҙә юҡ тип әйтә ине. Һәм бына уның алдында бер баҡса эсендә нәҡ шундай уҡ биш мең сәскә!
Strašně by ji to mrzelo, řekl si, kdyby to viděla… Moc by kašlala a předstírala by, že umírá, jen aby nebyla směšná. A musel bych dělat, že o ni pečuji, neboť jinak by raději opravdu umřela, jen aby mě taky pokořila…
«Быларҙы күрһә, ҡайһылай асыуланыр ине ул! — уйланы Бәләкәй шаһзат. — Ул үтә ныҡ йүткереп, үлеп барғандай булыр ине, көлкөлө булып күренмәҫ өсөн генә. Ә миңә уны, ауырыуҙың артынан кеүек, ҡарап йөрөргә тура килер ине, юғиһә ул бит ысынында ла үлер ине, мине лә ҡуша кәмһетер өсөн генә…»
Potom si ještě řekl: Myslil jsem, že jsem bohatý, že mám jedinečnou květinu, a zatím mám jen obyčejnou růži. Ta růže a mé tři sopky, které mi sahají po kolena a z nichž jedna je možná navždy vyhaslá, nedělají ze mne moc velikého prince…
Ә аҙаҡ ул уйлап ҡуйҙы: «Ә мин эй уйлап килештергән булам, донъяла, башҡа бер кемедә лә һәм бер ерҙә лә булмаған, берҙән бер сәскә эйәһемен тип, ә был иң ябай роза булған. Бары булған нәмәм шул ябай роза сәскәһе һәм тубығымдан булған өс янартау, уларҙың да береһе һүнгән, бәлки, мәңгегә… бынан һуң ниндәй шаһзат булайым мин… »
A lehl si do trávy a plakal.
Ул үләнгә ятты ла илап ебәрҙе.
XXI — LIŠKA
XXI
Tu se objevila liška.
Ошо мәлдә Төлкө килеп сыҡты ла инде.
„Dobrý den,“ řekla.
— Һаумы, — тине Төлкө.
„Dobrý den“, zdvořile odpověděl malý princ. Obrátil se, ale nic neviděl.
— Һаумы, — итәғәтле яуап бирҙе Бәләкәй шаһзат һәм әйләнеп ҡараны, ләкин бер кемде лә күрмәне.
„Jsem tady, pod jabloní…,“ řekl ten hlas.
— Мин бында, — ишетелде тауыш. — Алмағас аҫтында…
„Kdo jsi?“ zeptal se malý princ. „Jsi moc hezká…“
— Һин кем? — һораны Бәләкәй шаһзат. — Ҡайһылай һин матурһың!
„Jsem liška,“ řekla liška.
— Мин — Төлкө, — тине Төлкө.
„Pojď si se mnou hrát,“ navrhl jí malý princ. „Jsem tak smutný…“
— Минең менән уйна әле, — һораны Бәләкәй шаһзат. — Миңә шул тиклем күңелһеҙ…
„Nemohu si s tebou hrát,“ namítla liška. Nejsem ochočena.
— Мин һинең менән уйнай алмайым, — тине Төлкө, — мин ҡулға өйрәтелмәгәнмен.
„Ó promiň,“ řekl malý princ.
— Уй, ғәфү ит, — тине Бәлкәй шаһзат.