ŠŠ°ŃŃŃŃŠŗŠ°-ŃŠ°Š³Š°Š»ŃŃŠŗŠ°Ń ŠŗŠ½ŃŠ³Š°-Š±ŃŠ»ŃŠ½Š³Š²Š°
PrÄgas Manifests
Ang Manifesto sa Praga
MÄs, vispasaules kustÄ«bas par Esperanto attÄ«stÄ«bu dalÄ«bnieki, ar Å”o Manifestu vÄrÅ”amies pie visÄm valdÄ«bÄm, starptautiskÄm organizÄcijÄm un labas gribas cilvÄkiem, paziÅojot savus nodomus strÄdÄt, netaupot spÄkus, lai Ä«stenotu Å”eit paustos mÄrÄ·us, un aicinÄm katru atseviŔķu organizÄciju un cilvÄku pievienoties mÅ«su kustÄ«bai.
Kami, mga kaanib ng pandaigdigang kilusan para sa pagpapaunlad ng wikang Esperanto, ay tumatawag ng pansin sa lahat ng mga pamahalaan, mga pandaigdigang kapisanan at mga taong may pagnanais sa pakikipagkapwa, sa pagpapahayag namin ng mataimtim na mga layuning nakatala dito; at hinihikayat namin ang lahat ng mga samahan at bukod na tao na sumapi sa amin sa pagtataguyod ng mga alituntuning ito.
Ieviesta 1887. gadÄ kÄ palÄ«gvaloda starptautiskajÄ saskarsmÄ un Ätri attÄ«stÄ«jusies, kļūdama par dzÄ«votspÄjÄ«gu, niansÄm bagÄtu valodu, Esperanto jau vairÄk nekÄ gadsimtu tiek lietota un darbojas, lai vienotu cilvÄkus, kuri runÄ dažÄdÄs valodÄs un pieder pie dažÄdÄm kultÅ«rÄm. Å ajÄ laikÄ tÄs lietotÄju mÄrÄ·i nav zaudÄjuÅ”i savu nozÄ«mÄ«gumu un aktualitÄti. Nedz dažu nacionÄlo valodu lietoÅ”ana vispasaules mÄrogÄ, nedz komunikÄciju tehnikas progress, nedz jaunu metožu atklÄÅ”ana valodu apmÄcÄ«bÄ, visticamÄk, tomÄr nerealizÄs principus, kurus mÄs uzskatÄm par visnozÄ«mÄ«gÄkajiem valodu lietoÅ”anas taisnÄ«gÄ un efektÄ«vÄ sakÄrtoÅ”anÄ.
May mahigit na isang daang taon na nang ang wikang Esperanto, na binigyang simula noong 1887 bilang palatuntunan ng wikang pantulong para sa pandaigdigang komunikasyon at daglian namang umunlad na maging isang hitik at buhay na wika sa kanyang sariling paninindigan, ay nagbigay daan sa pagkakaisa ng mga tao sa kabila ng hadlang ng ibat-ibang wika at kaugalian. Ang mga hangaring pumukaw sa mga gumagamit ng wikang Esperanto ay mahalaga at kapakipakinabang pa rin hanggang sa panahong ito. Ang pandaigdigang paggamit ng ilang pambansang wika, o ang paglago ng mga teknolohiya ng komunikasyon, o maging ang pagkatha ng makabagong pamamaraan ng pagtuturo ng mga wika ay malamang na hindi magbunga ng makatarungan at mabisang wikang batay sa mga simulaing sumusunod na sa loob namin ay mga pangunahing bagay.
1. DemokrÄtija
1. Demokrasya
SazinÄÅ”anÄs sistÄma, kura daļai cilvÄku pieŔķir privilÄÄ£ijas mūža garumÄ, bet no citiem prasa gadiem ilgas pÅ«les, lai apgÅ«tu valodu zemÄkajÄ lÄ«menÄ«, ir pamatos nedemokrÄtiska. Kaut gan, tÄpat kÄ jebkura valoda, Esperanto nav pilnÄ«gi nevainojama, tai, kÄ vispasaules sazinÄÅ”anÄs lÄ«dzeklim, nav konkurentu.
Ano man ang sistema ng komunikasyon na nag-kakaloob ng habang-buhay na pribilehiyo sa iba, samantalang kinakailangan naman na ang iba pa ay magbigay ng mahabang panahon upang matutuhan ang kahit mababang kakayanan lamang ay maituturing na hindi maka-demokrasya. Kahit ang Esperanto, tulad din ng ibang wika, ay hindi ganap, dinadaig nito ang ibang wika bilang isang tumbas na komunikasyong pandaigdigan.
MÄs uzskatÄm, ka valodu nevienlÄ«dzÄ«ba izraisa sazinÄÅ”anÄs (kontaktÄÅ”anÄs) nevienlÄ«dzÄ«bu visos lÄ«meÅos, sÄkot no starptautiskÄ. MÄs esam kustÄ«ba par demokrÄtisku sazinÄÅ”anos.
Malakas ang aming paniniwala na sa dahilang hindi tumbas ang ibat-ibang mga wika ito ay nagbibigay daan sa hindi rin tumbas na pakikipag-ugnayan sa ibat-ibang baytang ng komunikasyon, pati na ang pandaigdigan. Kami ay kilusan para sa maka-demokratikong komunikasyon.
2. StarpnacionÄlÄ izglÄ«tÄ«ba
2. Pandaigdigang pagtuturo
Katra etniskÄ valoda ir saistÄ«ta ar noteiktu kultÅ«ru un nÄciju(-Äm). PiemÄram, skolÄns, kurÅ” studÄ angļu valodu, apgÅ«st angliski runÄjoÅ”u zemju, galvenokÄrt ASV un LielbritÄnijas kultÅ«ru, Ä£eogrÄfiju un politiku. SkolÄns, kurÅ” studÄ Esperanto, mÄcÄs par pasauli bez robežÄm, kur katra valsts varÄtu bÅ«t kÄ mÄjas
Lahat na wikang taal sa ibat-ibang pangkat ng mga tao ay nakatali sa mga kaugalian at sa mga bansa. Halimbawa, ang isang batang natututo ng wikang Ingles ay natututo rin ng kaugalian, heograpiya at mga sistemang pampulitika ng mga bansang Ingles ang salita, tulad ng Amerika at Inglatera. Samantala, ang isang batang natututo ng Esperanto ay natututo ng isang daigdig na walang hangganan.
MÄs uzskatÄm, ka izglÄ«tÄ«ba jebkurÄ no etniskajÄm valodÄm ir saistÄ«ta ar vienu noteiktu priekÅ”statu par pasauli. MÄs esam kustÄ«ba par starpnacionÄlu izglÄ«tÄ«bu.
Paniwala namin na ang pagtuturo ng anumang wika ay nakasalalay sa anumang pagtingin sa mundo ng nagtuturo. Kami ay kilusan para sa pandaigdigang pagtuturo.
3. PedagoÄ£iskÄ efektivitÄte
3. Mabisang pagtuturo
Tikai procentuÄli neliela daļa no tiem, kuri mÄcÄs sveÅ”valodu, arÄ« to iemÄcÄs. Esperanto pilnÄ«bÄ var iemÄcÄ«ties pat paÅ”mÄcÄ«bas ceļÄ. TÄ noder kÄ ievadkurss dažÄdu valodu studijÄm (propedeitiskais efekts). Esperanto rekomendÄ arÄ« kÄ pamatu sveÅ”valodu apgÅ«Å”anai.
Maliit na porsiyento lamang ng mga estudyanteng nag-aaral ng mga salitang banyaga ang nagiging tunay na matatas sa wikang ninanais. Sa Esperanto, ang pagiging matatas ay maaaring makamit kahit sa pambahay na pag-aaral lamang. Ipinakita ng ilang pagsusuri na ang Esperanto ay makabuluhan bilang paghahanda sa pag-aaral ng ibang wika. Ipinapayo rin na ito ang maging ubod na sangkap sa mga kursong ukol sa kaalaman ng ibat-ibang wika.
MÄs uzskatÄm, ka etnisko valodu apgÅ«Å”ana vienmÄr rada grÅ«tÄ«bas daudziem skolÄniem, kuri tomÄr iegÅ«tu, ja pÄrvaldÄ«tu otru valodu. MÄs esam kustÄ«ba par efektÄ«vu valodu mÄcÄ«Å”anu.
Naniniwala kami na ang mga kahirapang hinaharap sa pag-aaral ng ibat-ibang taal na wika ay palaging magiging hadlang para sa maraming estudyante na tiyak namang makikinabang sa karunungan ng pangalawa o pantulong na wika. Kami ay kilusan para sa mabisang panunuto ng wika.
4. Daudzvalodība
4. Multilingualismo
Esperanto ā kopiena ir viena no nedaudzajÄm valodu lietotÄju kopienÄm pasaulÄ, kuras dalÄ«bnieki visi bez izÅÄmuma runÄ divÄs vai vairÄkÄs valodÄs ā katrs kopienas dalÄ«bnieks ir apguvis vismaz vienu sveÅ”valodu sarunvalodas lÄ«menÄ«. Daudzos gadÄ«jumos tas rada interesi par citÄm valodÄm un to apgÅ«Å”anu, paplaÅ”inot personisko redzesloku.
Ang pagkakaisa ng Esperanto ay bukod-tanging pandaigdigang pagkakaisa na ang mga miyembro ay pangkalahatang dalawa o ilan ang nalalamang wika. Bawat miyembro ng samahan ay nagsikap na matuto ng salitang banyaga hanggang sa baytang na maging matatas makipagpanayam. Sa maraming pangyayari ito ay humantong sa pagmamahal at kaalaman ng ilan pang ibang mga wika at sa mas malawak na pang-uunawa ng mga bagay-bagay sa mundo.
MÄs uzskatÄm, ka jebkuras valodas ā lielas vai mazas ā lietotÄjiem ir jÄdod iespÄja apgÅ«t otru valodu tÄdÄ pakÄpÄ, kas nodroÅ”inÄtu sazinÄÅ”anos pietiekami augstÄ lÄ«menÄ«. MÄs esam kustÄ«ba, kas sagÄdÄ Å”o iespÄju.
Aming paniwala na ang mga nagsasalita ng lahat ng ibat-ibang wika, marami man o kakaunti, ay dapat magkaroon ng pagkakataong matuto ng pangalawang wika hanggang sa baytang ng pakikipagpanayam. Kami ay kilusang nagbibigay ng ganoong pagkakataon para sa lahat.
5. Valodu tiesības
5. Mga karapatan sa wika
Valodu nozÄ«mÄ«bas nevienlÄ«dzÄ«ba ir cÄlonis valodu neaizsargÄtÄ«bai vai pat tieÅ”ai valodu apspieÅ”anai lielÄ daÄ¼Ä pasaules sabiedrÄ«bas. Esperanto ā kopienÄ lielu un mazu, oficiÄli atzÄ«tu un neatzÄ«tu valodu lietotÄji, pateicoties savstarpÄjai vÄlmei rast kompromisu, sazinÄs neitrÄlÄ valodÄ. TÄda valodu lÄ«dztiesÄ«ba rada precedentu, lai izvÄrtÄtu valodu nevienlÄ«dzÄ«bu un rastu risinÄjumu konfliktiem.
Ang hindi pare-parehong pamamahagi ng kapangyarihan sa ibat-ibang mga wika ay isang sangkap na bumubuo ng palagiang wikang ādi tiwasay, o ng tahasang pang-aapi ng ibang wika buhat sa mga mas nakararaming populasyon sa mundo. Sa pagkakaisa ng Esperanto ang mga nagsasalita ng ibat-ibang wika, marami man o kakaunti, opisyal man o hindi ay nagpapanayam sa loob ng tumbas na mga tadhana sa pamamagitan ng magkatuwang na kagustuhan ng magkabilang panig na mag-bigayan. Itong pagkakatimbang-timbang na mga karapatan at pagtitiwalaan ay nagbibigay ng batayan sa pag-kakatha at pag-susuri ng mga maaaring kalutasan sa ādi pagkakatumbas-tumbas at sa ādi pagkakauwaro ng mga wika.
MÄs uzskatÄm, ka dažÄdu valodu nozÄ«mÄ«guma lielÄs atŔķirÄ«bas mazina daudzos starptautiskos dokumentos paustÄs garantijas par vienlÄ«dzÄ«gu attieksmi pret valodÄm.
Mahigpit na paniwala namin na ang mga malalawak na pag-iiba-iba sa kapangyarihan ng mga wika ay siyang nag-papahina ng mga garantiya, nakasaad sa maraming nakasulat na pandaigdigang kasangkapan, para sa pantay-pantay na pakikitungo ng kapwa tao, kahit ano ang kanilang wika. Kami ay kilusan para sa karapatan ng wika.
6. Valodu dažÄdÄ«ba
6. Ang pagkakaibat-iba ng mga wika
NacionÄlÄs valdÄ«bas uzskata, ka valodu dažÄdÄ«ba pasaulÄ ir sazinÄÅ”anÄs un attÄ«stÄ«bas ŔķÄrslis. TomÄr Esperanto - kopienai valodu dažÄdÄ«ba ir pastÄvÄ«gs un neizsÄ«kstoÅ”s bagÄtÄ«bu (vÄrtÄ«bu) avots: katra valoda, tÄpat kÄ jebkura dzÄ«vÄ«bas forma, ir vÄrtÄ«ga jau pati par sevi un pietiekami nozÄ«mÄ«ga, lai to uzturÄtu un attÄ«stÄ«tu.
Itinuturing na hadlang sa komunikasyon at pag-unlad ng mga pambansang pamahalaan ang malawak na pagkakaibat-iba ng mga wika. Ngunit sa samahan ng Esperanto ang pagkakaibat-iba ng mga wika ay siya namang palagi at ganap na kailangan sa pagpapayaman ng karunungan ng isang tao. Ng dahil doon bawat wika, tulad din bawat nilalang, ay karapatdapat bigyan ng pagsasanggalang at tangkilik.
MÄs uzskatÄm, ka sazinÄÅ”anÄs un attÄ«stÄ«bas politika, ja tÄ nav bÄzÄta uz cieÅu pret visÄm valodÄm un to atbalstÄ«Å”anu, nolemj iznÄ«cÄ«bai lielÄko daļu no pasaules valodÄm.
Lubos na paniwala namin na ang mga patakaran sa komunikasyon at pag-papaunlad na hindi nakasalalay sa paggalang at pagtangkilik sa lahat ng wika ay hatol na kamatayan sa maraming wika ng sandaigdigan. Kami ay kilusan para sa pagkakaibat-iba ng mga wika.
7. CivÄka emancipÄcija
7. Pagpapalaya ng sangkatauhan
Katra valoda gan atbrÄ«vo, gan sasaista savus lietotÄjus, dodot iespÄju sazinÄties savÄ starpÄ, bet tajÄ paÅ”Ä laikÄ aizŔķÄrsojot sazinÄÅ”anos ar citiem. PlÄnota kÄ universÄls sazinÄÅ”anÄs lÄ«dzeklis, Esperanto ir viens no lielajiem cilvÄces emancipÄcijas projektiem, kurÅ” jau darbojas, jeb arÄ« - projekts, kas katram cilvÄkam kÄ indivÄ«dam nodroÅ”ina dalÄ«bu vispasaules sabiedrÄ«bÄ, tajÄ paÅ”Ä laikÄ ar stiprÄm saknÄm paturot savÄ kultÅ«rÄ un valodas identitÄtÄ, bet neliekot izjust ierobežotÄ«bu.
Ang bawat wika ay nagpapalaya at maari din namang mag-kulong sa gumagamit nito, samantalang nagbibigay ng kakayanan sa kanila na makipag-ugnayan sa kani-kanilang mga sarili ay nagbibigay din namang hadlang na makipag-uganayan sila sa ibang mga tao. Sapagkaāt ang Esperanto ay sinadyang maging maginhawang gamitin ng sinuman sa madla bilang paraan ng pakikipag-ugnayan, ito ay isa sa mga dakilang proyektong may bisa para sa kalayaan ng sangkatauhan ā nagbibigay laya sa bawat tao na makisali sa pagkakaisa ng sangkatauhan, matatag na nakaugat sa kanyang sariling kaugalian at wika, ngunit hindi naman hinahangganan noon.
MÄs uzskatÄm, ka nacionÄlas valodas kÄ vienÄ«gÄs valodas lietoÅ”ana neizbÄgami liek ŔķÄrŔļus brÄ«vÄ«bai un paÅ”izpausmei, saziÅai un dalÄ«bai dažÄdÄs organizÄcijÄs. MÄs esam kustÄ«ba par cilvÄka emancipÄciju.
Iginigiit namin na ang pagsandig sa tanging wika pambansa lamang manapay lumilikha ng mga hadlang sa kalayaan ng pagsasaysay ng mga sariling paniniwala, komunikasyon at mga pag-sasamahan. Kami ay kilusan ng pagpapalaya ng sangkatauhan.
Prago, jul. 1996
Prago, jul. 1996
Š ŃŠŗŠ»Š°Š¼Š°
