ŠŠ°ŃŃŃŃŠŗŠ°-ŃŃŠæŠµŃŠ°Š½ŃŠ° ŠŗŠ½ŃŠ³Š°-Š±ŃŠ»ŃŠ½Š³Š²Š°
PrÄgas Manifests
Manifesto de Prago de la movado por la internacia lingvo Esperanto
MÄs, vispasaules kustÄ«bas par Esperanto attÄ«stÄ«bu dalÄ«bnieki, ar Å”o Manifestu vÄrÅ”amies pie visÄm valdÄ«bÄm, starptautiskÄm organizÄcijÄm un labas gribas cilvÄkiem, paziÅojot savus nodomus strÄdÄt, netaupot spÄkus, lai Ä«stenotu Å”eit paustos mÄrÄ·us, un aicinÄm katru atseviŔķu organizÄciju un cilvÄku pievienoties mÅ«su kustÄ«bai.
Ni, anoj de la tutmonda movado por la progresigo de esperanto, direktas Äi tiun manifeston al Äiuj registaroj, internaciaj organizoj kaj homoj de bona volo, deklaras nian intencon firmvole plulabori por la celoj Äi tie esprimitaj, kaj invitas Äiun unuopan organizaĵon kaj homon aliÄi al nia strebado.
Ieviesta 1887. gadÄ kÄ palÄ«gvaloda starptautiskajÄ saskarsmÄ un Ätri attÄ«stÄ«jusies, kļūdama par dzÄ«votspÄjÄ«gu, niansÄm bagÄtu valodu, Esperanto jau vairÄk nekÄ gadsimtu tiek lietota un darbojas, lai vienotu cilvÄkus, kuri runÄ dažÄdÄs valodÄs un pieder pie dažÄdÄm kultÅ«rÄm. Å ajÄ laikÄ tÄs lietotÄju mÄrÄ·i nav zaudÄjuÅ”i savu nozÄ«mÄ«gumu un aktualitÄti. Nedz dažu nacionÄlo valodu lietoÅ”ana vispasaules mÄrogÄ, nedz komunikÄciju tehnikas progress, nedz jaunu metožu atklÄÅ”ana valodu apmÄcÄ«bÄ, visticamÄk, tomÄr nerealizÄs principus, kurus mÄs uzskatÄm par visnozÄ«mÄ«gÄkajiem valodu lietoÅ”anas taisnÄ«gÄ un efektÄ«vÄ sakÄrtoÅ”anÄ.
LanÄita en 1887 kiel projekto de helplingvo por internacia komunikado, kaj rapide evoluinta en vivoplenan, nuancoriÄan lingvon, esperanto jam de pli ol jarcento funkcias por kunligi homojn trans lingvaj kaj kulturaj baroj. Intertempe la celoj de Äiaj parolantoj ne perdis gravecon kaj aktualecon. Nek la tutmonda uzado de kelkaj lingvoj, nek progresoj en la komunikad-tekniko, nek la malkovro de novaj metodoj de lingvo-instruado verÅajne realigos jenajn principojn, kiujn ni konsideras esencaj por justa kaj efika lingva ordo.
1. DemokrÄtija
1. Demokratio
SazinÄÅ”anÄs sistÄma, kura daļai cilvÄku pieŔķir privilÄÄ£ijas mūža garumÄ, bet no citiem prasa gadiem ilgas pÅ«les, lai apgÅ«tu valodu zemÄkajÄ lÄ«menÄ«, ir pamatos nedemokrÄtiska. Kaut gan, tÄpat kÄ jebkura valoda, Esperanto nav pilnÄ«gi nevainojama, tai, kÄ vispasaules sazinÄÅ”anÄs lÄ«dzeklim, nav konkurentu.
Komunika sistemo, kiu tutvive privilegias iujn homojn, sed postulas de aliaj, ke ili investu jarojn da penoj por atingi malpli altan gradon de kapablo, estas fundamente maldemokratia. Kvankam, kiel Äiu lingvo, esperanto ne estas perfekta, Äi ege superas Äiun rivalon en la sfero de egaleca tutmonda komunikado.
MÄs uzskatÄm, ka valodu nevienlÄ«dzÄ«ba izraisa sazinÄÅ”anÄs (kontaktÄÅ”anÄs) nevienlÄ«dzÄ«bu visos lÄ«meÅos, sÄkot no starptautiskÄ. MÄs esam kustÄ«ba par demokrÄtisku sazinÄÅ”anos.
Ni asertas, ke lingva malegaleco sekvigas komunikan malegalecon je Äiuj niveloj, inkluzive de la internacia nivelo. Ni estas movado por demokratia komunikado.
2. StarpnacionÄlÄ izglÄ«tÄ«ba
2. Transnacia edukado
Katra etniskÄ valoda ir saistÄ«ta ar noteiktu kultÅ«ru un nÄciju(-Äm). PiemÄram, skolÄns, kurÅ” studÄ angļu valodu, apgÅ«st angliski runÄjoÅ”u zemju, galvenokÄrt ASV un LielbritÄnijas kultÅ«ru, Ä£eogrÄfiju un politiku. SkolÄns, kurÅ” studÄ Esperanto, mÄcÄs par pasauli bez robežÄm, kur katra valsts varÄtu bÅ«t kÄ mÄjas
Äiu etna lingvo estas ligita al difinita kulturo kaj naci(ar)o. Ekzemple, la lernejano, kiu studas la anglan, lernas pri la kulturo, geografio kaj politiko de la anglalingvaj landoj, precipe Usono kaj Britio. La lernejano, kiu studas esperanton, lernas pri la mondo sen limoj, en kiu Äiu lando prezentiÄas kiel hejmo.
MÄs uzskatÄm, ka izglÄ«tÄ«ba jebkurÄ no etniskajÄm valodÄm ir saistÄ«ta ar vienu noteiktu priekÅ”statu par pasauli. MÄs esam kustÄ«ba par starpnacionÄlu izglÄ«tÄ«bu.
Ni asertas, ke la edukado per iu ajn etna lingvo estas ligita al difinita perspektivo pri la mondo. Ni estas movado de transnacia edukado.
3. PedagoÄ£iskÄ efektivitÄte
3. Pedagogia efikeco
Tikai procentuÄli neliela daļa no tiem, kuri mÄcÄs sveÅ”valodu, arÄ« to iemÄcÄs. Esperanto pilnÄ«bÄ var iemÄcÄ«ties pat paÅ”mÄcÄ«bas ceļÄ. TÄ noder kÄ ievadkurss dažÄdu valodu studijÄm (propedeitiskais efekts). Esperanto rekomendÄ arÄ« kÄ pamatu sveÅ”valodu apgÅ«Å”anai.
Nur malgranda procentaĵo el tiuj, kiuj studas fremdan lingvon, ekmastras Äin. Plena posedo de esperanto eblas eÄ per memstudado. Diversaj studoj raportis propedeÅtikajn efikojn al la lernado de aliaj lingvoj. Oni ankaÅ rekomendas esperanton kiel kernan eron en kursoj por la lingva konsciigo de lernantoj.
MÄs uzskatÄm, ka etnisko valodu apgÅ«Å”ana vienmÄr rada grÅ«tÄ«bas daudziem skolÄniem, kuri tomÄr iegÅ«tu, ja pÄrvaldÄ«tu otru valodu. MÄs esam kustÄ«ba par efektÄ«vu valodu mÄcÄ«Å”anu.
Ni asertas, ke la malfacileco de la etnaj lingvoj Äiam prezentos obstaklon por multaj lernantoj, kiuj tamen profitus el la scio de dua lingvo. Ni estas movado por efika lingvo-instruado.
4. Daudzvalodība
4. Plurlingveco
Esperanto ā kopiena ir viena no nedaudzajÄm valodu lietotÄju kopienÄm pasaulÄ, kuras dalÄ«bnieki visi bez izÅÄmuma runÄ divÄs vai vairÄkÄs valodÄs ā katrs kopienas dalÄ«bnieks ir apguvis vismaz vienu sveÅ”valodu sarunvalodas lÄ«menÄ«. Daudzos gadÄ«jumos tas rada interesi par citÄm valodÄm un to apgÅ«Å”anu, paplaÅ”inot personisko redzesloku.
La esperanto-komunumo estas unu el malmultaj mondskalaj lingvokomunumoj, kies parolantoj estas senescepte du- aÅ plurlingvaj. Äiu komunumano akceptis la taskon lerni almenaÅ unu fremdan lingvon Äis parola grado. Multokaze tio kondukas al la scio de kaj amo al pluraj lingvoj, kaj Äenerale al pli vasta persona horizonto.
MÄs uzskatÄm, ka jebkuras valodas ā lielas vai mazas ā lietotÄjiem ir jÄdod iespÄja apgÅ«t otru valodu tÄdÄ pakÄpÄ, kas nodroÅ”inÄtu sazinÄÅ”anos pietiekami augstÄ lÄ«menÄ«. MÄs esam kustÄ«ba, kas sagÄdÄ Å”o iespÄju.
Ni asertas, ke la anoj de Äiuj lingvoj, grandaj kaj malgrandaj, devus disponi pri reala Åanco por alproprigi duan lingvon Äis alta komunika nivelo. Ni estas movado por la provizo de tiu Åanco.
5. Valodu tiesības
5. Lingvaj rajtoj
Valodu nozÄ«mÄ«bas nevienlÄ«dzÄ«ba ir cÄlonis valodu neaizsargÄtÄ«bai vai pat tieÅ”ai valodu apspieÅ”anai lielÄ daÄ¼Ä pasaules sabiedrÄ«bas. Esperanto ā kopienÄ lielu un mazu, oficiÄli atzÄ«tu un neatzÄ«tu valodu lietotÄji, pateicoties savstarpÄjai vÄlmei rast kompromisu, sazinÄs neitrÄlÄ valodÄ. TÄda valodu lÄ«dztiesÄ«ba rada precedentu, lai izvÄrtÄtu valodu nevienlÄ«dzÄ«bu un rastu risinÄjumu konfliktiem.
La malegala disdivido de potenco inter la lingvoj estas recepto por konstanta lingva malsekureco, aÅ rekta lingva subpremado Äe granda parto de la monda loÄantaro. En la esperanto-komunumo la anoj de lingvoj grandaj kaj malgrandaj, oficialaj kaj neoficialaj, kunvenas sur neÅtrala tereno, dank' al la reciproka volo kompromisi. Tia ekvilibro inter lingvaj rajtoj kaj respondecoj liveras precedencon por evoluigi kaj pritaksi aliajn solvojn al la lingva malegaleco kaj lingvaj konfliktoj.
MÄs uzskatÄm, ka dažÄdu valodu nozÄ«mÄ«guma lielÄs atŔķirÄ«bas mazina daudzos starptautiskos dokumentos paustÄs garantijas par vienlÄ«dzÄ«gu attieksmi pret valodÄm.
Ni asertas, ke la vastaj potencodiferencoj inter la lingvoj subfosas la garantiojn esprimitajn en tiom da internaciaj dokumentoj, de egaleca traktado sendistinge pri la lingvo. Ni estas movado por lingvaj rajtoj.
6. Valodu dažÄdÄ«ba
6. Lingva diverseco
NacionÄlÄs valdÄ«bas uzskata, ka valodu dažÄdÄ«ba pasaulÄ ir sazinÄÅ”anÄs un attÄ«stÄ«bas ŔķÄrslis. TomÄr Esperanto - kopienai valodu dažÄdÄ«ba ir pastÄvÄ«gs un neizsÄ«kstoÅ”s bagÄtÄ«bu (vÄrtÄ«bu) avots: katra valoda, tÄpat kÄ jebkura dzÄ«vÄ«bas forma, ir vÄrtÄ«ga jau pati par sevi un pietiekami nozÄ«mÄ«ga, lai to uzturÄtu un attÄ«stÄ«tu.
La naciaj registaroj emas konsideri la grandan diversecon de lingvoj en la mondo kiel baron al komunikado kaj evoluigo. Por la esperanto-komunumo, tamen, la lingva diverseco estas konstanta kaj nemalhavebla fonto de riÄeco. Sekve, Äiu lingvo, kiel Äiu vivaĵospecio, estas valora jam pro si mem kaj inda je protektado kaj subtenado.
MÄs uzskatÄm, ka sazinÄÅ”anÄs un attÄ«stÄ«bas politika, ja tÄ nav bÄzÄta uz cieÅu pret visÄm valodÄm un to atbalstÄ«Å”anu, nolemj iznÄ«cÄ«bai lielÄko daļu no pasaules valodÄm.
Ni asertas, ke la politiko de komunikado kaj evoluigo, se Äi ne estas bazita sur respekto al kaj subteno de Äiuj lingvoj, kondamnas al formorto la plimulton de la lingvoj de la mondo. Ni estas movado por lingva diverseco.
7. CivÄka emancipÄcija
7. Homa emancipiÄo
Katra valoda gan atbrÄ«vo, gan sasaista savus lietotÄjus, dodot iespÄju sazinÄties savÄ starpÄ, bet tajÄ paÅ”Ä laikÄ aizŔķÄrsojot sazinÄÅ”anos ar citiem. PlÄnota kÄ universÄls sazinÄÅ”anÄs lÄ«dzeklis, Esperanto ir viens no lielajiem cilvÄces emancipÄcijas projektiem, kurÅ” jau darbojas, jeb arÄ« - projekts, kas katram cilvÄkam kÄ indivÄ«dam nodroÅ”ina dalÄ«bu vispasaules sabiedrÄ«bÄ, tajÄ paÅ”Ä laikÄ ar stiprÄm saknÄm paturot savÄ kultÅ«rÄ un valodas identitÄtÄ, bet neliekot izjust ierobežotÄ«bu.
Äiu lingvo liberigas kaj malliberigas siajn anojn, donante al ili la povon komuniki inter si, barante la komunikadon kun aliaj. Planita kiel universala komunikilo, esperanto estas unu el la grandaj funkciantaj projektoj de la homa emancipiÄo ā projekto por ebligi al Äiu homo partopreni kiel individuo en la homa komunumo, kun firmaj radikoj Äe sia loka kultura kaj lingva identeco, sed ne limigite de ili.
MÄs uzskatÄm, ka nacionÄlas valodas kÄ vienÄ«gÄs valodas lietoÅ”ana neizbÄgami liek ŔķÄrŔļus brÄ«vÄ«bai un paÅ”izpausmei, saziÅai un dalÄ«bai dažÄdÄs organizÄcijÄs. MÄs esam kustÄ«ba par cilvÄka emancipÄciju.
Ni asertas, ke la ekskluziva uzado de naciaj lingvoj neeviteble starigas barojn al la liberecoj de sinesprimado, komunikado kaj asociiÄo. Ni estas movado por la homa emancipiÄo.
Prago, jul. 1996
Prago, jul. 1996
Š ŃŠŗŠ»Š°Š¼Š°
